Mỗi độ Xuân về, giữa nắng gió đại ngàn, hành trình tìm về khu khảo cổ Rộc Tưng (thị xã An Khê, Gia Lai) không chỉ là chuyến du xuân mà còn là cuộc ngược dòng thời gian hàng trăm nghìn năm lịch sử. Nơi đây cùng với quần thể di tích ở An Khê đang từng bước khẳng định vị thế đặc biệt trên bản đồ khảo cổ học Việt Nam và thế giới.
Dấu mốc mở đầu lịch sử trên đất Gia Lai
Những phát hiện khảo cổ tại An Khê đã làm thay đổi nhận thức về tiến trình lịch sử sớm của loài người ở Việt Nam. Qua nghiên cứu hệ thống hơn 30 di tích với hàng ngàn hiện vật, các nhà khoa học Việt Nam và Liên bang Nga xác nhận: cách đây khoảng 80 vạn năm, vùng đất này từng là nơi cư trú của cộng đồng người tối cổ – tổ tiên trực tiếp của người hiện đại.
Kỹ nghệ đá cũ An Khê không chỉ minh chứng cho sự hiện diện sớm của con người trên lãnh thổ Việt Nam mà còn được xem như chương mở đầu cho lịch sử dân tộc.
 |
| Các hố khai quật tai di tích Rộc Tưng-Gò Đá( thị xã An Khê) được làm mái che để bảo vệ, tạo điều kiện thuận lợi cho khách tham quan. Ảnh: H. C |
Từ nền tảng đó, hàng loạt di tích hậu kỳ Đá cũ tiếp tục được phát hiện trên thềm cổ sông Ba, trải dài qua các huyện Kbang, Đak Pơ và thung lũng Phú Thiện. Những công cụ đá ghè đẽo thô sơ như mũi nhọn, rìa lưỡi ngang, rìa lưỡi dọc hay rìu tay nhỏ cho thấy sự phát triển liên tục của cư dân tiền sử dọc thượng nguồn sông Ba – một “dòng sông văn minh” hình thành từ rất sớm.
Từ Đá mới đến thời đại Kim khí: Một nền văn minh bản địa định hình
Bước vào thời đại Đá mới (khoảng 7.000 – 4.500 năm trước), cư dân Gia Lai đã biết định cư, chế tác công cụ mài nhẵn và sản xuất nông nghiệp sơ khai. Dấu tích tiêu biểu được tìm thấy tại khu vực Ia Mơr (huyện Chư Prông) với các di chỉ Làng Gà 5, 6, 7.
Đặc biệt, giai đoạn hậu kỳ Đá mới – sơ kỳ Kim khí (4.500 – 3.000 năm trước) đánh dấu sự hình thành một trung tâm văn hóa mang tên Biển Hồ ở Pleiku. Cư dân thời kỳ này đã sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi, chế tác công cụ đá mài toàn thân với trình độ chuyên môn hóa cao.
Hai công xưởng chế tác công cụ đá nổi bật được xác định tại Ia Mơr (Chư Prông) và làng HLang (Kông Chro). Sự phân công lao động nội bộ và phân phối sản phẩm cho nhiều vùng lân cận cho thấy bước tiến quan trọng hướng tới ngưỡng cửa văn minh.
Khi bước sang thời đại kim khí, tại thượng nguồn sông Ba đã xuất hiện lò luyện sắt, lò luyện kim và khuôn đúc rìu đồng hai mang. Đặc biệt, trống đồng của nền Văn hóa Đông Sơn cũng được phát hiện tại An Thành (Đak Pơ), khẳng định Gia Lai là một trong những trung tâm văn hóa lớn của Tây Nguyên thời bấy giờ.
Bảo tồn di sản: Thách thức và cơ hội. Hướng đi nào cho phát triển bền vững?
Dù sở hữu hệ thống di tích phong phú, đa dạng và có giá trị đặc biệt, song phần lớn các điểm khảo cổ ở Gia Lai hiện vẫn chưa được khai thác tương xứng. Nhiều di tích nằm trong đất sản xuất của đồng bào dân tộc thiểu số; việc canh tác cơ giới khiến tầng văn hóa bị xáo trộn, xâm hại.
Không ít di tích còn đối mặt nguy cơ bị nhấn chìm hoặc xóa sổ do nằm trong vùng lòng hồ các công trình thủy điện lớn.
 |
| Việc bảo tồn và khai thác di sản khảo cổ cần có sự tham gia của các nhà khoa học, sự vào cuộc của chính quyền địa phương và sự đồng thuận của người dân sở tại. Ảnh: H. C |
Riêng tại An Khê, công tác bảo tồn đã đạt những kết quả bước đầu. Tại Rộc Tưng 1 và Rộc Tưng 4, các hố khai quật được bảo tồn nguyên trạng trong nhà mái che kiên cố. Không gian trưng bày tại chỗ tái hiện toàn bộ quá trình khai quật, nghiên cứu và hội thảo khoa học trong nước, quốc tế.
Năm 2023, quần thể Rộc Tưng – Gò Đá được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt, đánh dấu bước tiến quan trọng trong hành trình bảo vệ và phát huy giá trị di sản.
Theo các chuyên gia, muốn khai thác hiệu quả di sản khảo cổ cần đồng bộ ba khâu: khai quật – bảo tồn – phát huy giá trị. Đồng thời, phải gắn bảo tồn với sinh kế người dân địa phương.
Một số giải pháp được đặt ra như chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp để vừa nâng cao thu nhập, vừa bảo vệ tầng văn hóa dưới lòng đất; gắn di tích khảo cổ với các công trình phúc lợi cộng đồng và phát triển du lịch văn hóa.
Xa hơn, An Khê được kỳ vọng trở thành trung tâm du lịch “về nguồn gốc loài người” tầm quốc gia và quốc tế, kết nối với các tuyến tham quan lịch sử – văn hóa của Tây Nguyên.
Di sản khảo cổ không chỉ là câu chuyện của quá khứ mà còn là nguồn lực cho tương lai. Việc bảo tồn và khai thác bền vững cần có sự tham gia của nhà khoa học, chính quyền và đặc biệt là sự đồng thuận của người dân sở tại.
Khi người dân được hưởng lợi chính đáng từ di sản, họ sẽ trở thành lực lượng bảo vệ tích cực và sáng tạo nhất.
Xuân về trên vùng đất An Khê, giữa đại ngàn Gia Lai, những lớp trầm tích văn hóa hàng trăm nghìn năm tuổi vẫn lặng lẽ kể câu chuyện về buổi bình minh của lịch sử. Và hành trình đánh thức, gìn giữ những “ký ức đất” ấy đang mở ra một tương lai mới cho di sản khảo cổ Tây Nguyên.
