Tiếng chuông từ Yên Tử ngân vang giữa Paris

Khi Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc bước vào “ngôi nhà chung” của nhân loại

Âm vang tiếng gõ búa cùng lời tuyên bố trang trọng của Giáo sư Nikolay Nenov (Bulgaria), Chủ tịch Kỳ họp lần thứ 47 Ủy ban Di sản Thế giới, đã khép lại một hành trình dài hơn một thập kỷ: “Thay mặt toàn thể Ủy ban Di sản Thế giới, tôi chính thức ghi danh di sản này. Xin chúc mừng Việt Nam”!

Khoảnh khắc ấy, ngày 12/7/2025, tại trụ sở UNESCO ở Paris, đoàn đại biểu Việt Nam vỡ òa trong xúc động. Không chỉ bởi một danh hiệu được trao, mà bởi cả một không gian văn hóa - tâm linh - lịch sử đã chính thức được nhân loại ghi danh, trân trọng và gìn giữ. Từ non thiêng Yên Tử, qua Vĩnh Nghiêm, Côn Sơn - Kiếp Bạc, dòng chảy tư tưởng Phật giáo Trúc Lâm - kết tinh trí tuệ và khát vọng hòa bình của dân tộc Việt Nam, đã bước vào “ngôi nhà chung” của thế giới.

Giữa mùa hè châu Âu nhưng khoảnh khắc ấy mang dư âm mùa xuân: mùa của đoàn viên, của tri ân tiền nhân, của niềm tự hào lắng sâu về cội nguồn văn hóa dân tộc.

Chia sẻ tại thời khắc lịch sử ấy, bà Nguyễn Thị Hạnh, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ninh, xúc động: “Niềm mừng vui và tự hào thật khó có thể diễn tả hết.

Đây là sự ghi nhận xứng đáng cho những giá trị nổi bật toàn cầu của di sản, cho tư tưởng nhân văn sâu sắc của Phật giáo Trúc Lâm, đồng thời là thành quả của sự nỗ lực bền bỉ, đồng lòng của các địa phương và các cơ quan Trung ương suốt nhiều năm qua”.

Niềm vui ấy không đến dễ dàng. Đằng sau tiếng gõ búa là 12 năm kiên trì, là hàng trăm cuộc họp, hội thảo, khảo cổ, nghiên cứu, là những lần hồ sơ được chỉnh sửa, bổ sung, mở rộng để tiệm cận các chuẩn mực khắt khe nhất của UNESCO.

Đây là Di sản thế giới thứ 9 của Việt Nam, đồng thời là di sản dạng chuỗi liên tỉnh đầu tiên được xây dựng theo cách tiếp cận hoàn toàn mới, phản ánh chiều sâu tư tưởng, giá trị sống động và tính xác thực bền vững qua nhiều thế kỷ.

Hành trình ấy bắt đầu từ năm 2012, khi hồ sơ lần đầu được UNESCO tiếp nhận. Suốt hơn một thập kỷ, hồ sơ liên tục được điều chỉnh, mở rộng phạm vi, bổ sung luận cứ khoa học và minh chứng thực địa.

Mỗi lần chỉnh sửa là một lần đào sâu lịch sử, soi chiếu tư tưởng, làm rõ hơn giá trị nổi bật toàn cầu của Phật giáo Trúc Lâm - dòng thiền thuần Việt do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập từ thế kỷ XIII.

Từ năm 2020, dưới sự chỉ đạo của Chính phủ, tỉnh Quảng Ninh được giao chủ trì phối hợp cùng Hải Phòng và Bắc Ninh xây dựng hồ sơ đề cử.

Hơn 100 cuộc họp, hàng trăm văn bản, nhiều hội thảo khoa học trong nước và quốc tế đã được tổ chức, với sự tham gia của các bộ, ngành Trung ương, Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam, cùng các chuyên gia di sản hàng đầu.

Hồ sơ Yên Tử được đánh giá là một trong những bộ hồ sơ công phu, bài bản và giàu chiều sâu nhất mà Việt Nam từng trình UNESCO.

Tại Kỳ họp lần thứ 47 của Ủy ban Di sản Thế giới, các quốc gia thành viên thống nhất nhận định: giá trị cốt lõi của Quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc không chỉ nằm ở cảnh quan hay kiến trúc, mà chính là hệ tư tưởng nhân văn sâu sắc được kết tinh qua nhiều thế kỷ.

Hoà thượng Thích Thanh Quyết, Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật Giáo Việt Nam, kể lại một khoảnh khắc then chốt trong quá trình vận động hồ sơ: khi tiếp xúc với bà Marie-Laure Lavenir, Tổng Giám đốc ICOMOS, ông đã nói về niềm tự hào đặc biệt của người Việt: “Toàn cầu chưa có một đức vua nào ở độ tuổi 30-35, đang ở ngôi cao quý nhất, lại tự nguyện từ bỏ ngai vàng để về Yên Tử sống cuộc đời tối giản, từ đó sáng lập nên một học thuyết mới - Phật giáo Trúc Lâm. Hệ tư tưởng ấy có thể khái quát bằng ba chữ: hòa giải, hòa hợp, hòa bình”.

Chính sự am hiểu sâu sắc về tư tưởng của Phật hoàng Trần Nhân Tông, cùng thông điệp vì hòa bình và hòa hợp dân tộc, những giá trị mang tính nhân loại đã “chạm tới trái tim” của các chuyên gia từng còn băn khoăn, thậm chí có lúc muốn trả lại hồ sơ.

Cùng với nỗ lực giải trình thuyết phục, sự vào cuộc quyết liệt của ba địa phương, của lãnh đạo Đảng, Chính phủ Việt Nam, hồ sơ Yên Tử đã có cuộc “đảo chiều” ngoạn mục, nhận được sự ủng hộ tuyệt đối.

Đại sứ Ấn Độ tại UNESCO Vishal V. Sharma khẳng định: Việt Nam đã thuyết phục thế giới bằng chính tính chân thực và sức sống của di sản. Yên Tử không chỉ là thắng cảnh thiêng liêng, mà còn gắn với một vị vua đặc biệt, Trần Nhân Tông, người từ bỏ quyền lực ở đỉnh cao để khai sáng một triết lý hòa bình mang ý nghĩa phổ quát.

Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Minh Vũ cho biết, cộng đồng quốc tế đánh giá rất cao triết lý Phật giáo Trúc Lâm với các giá trị hòa bình, khoan dung, gắn đạo với đời, hoàn toàn phù hợp với tôn chỉ của UNESCO về xây dựng văn hóa hòa bình và phát triển bền vững.

Phật giáo Trúc Lâm - cốt lõi tư tưởng của di sản

Trong tâm thức người Việt, Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc không chỉ là những vùng đất linh thiêng, mà còn là cái nôi hình thành một hệ tư tưởng tôn giáo, văn hóa thuần Việt: Thiền phái Trúc Lâm. Dòng thiền này ra đời vào thế kỷ XIII, trong bối cảnh đất nước vừa trải qua những cuộc kháng chiến chống Nguyên - Mông đầy gian khổ, hun đúc tinh thần độc lập, tự cường của dân tộc. Khởi nguồn từ non thiêng Yên Tử, Phật giáo Trúc Lâm do Điều Ngự Giác Hoàng Trần Nhân Tông (1258-1308), vị vua anh minh của triều Trần, sáng lập sau khi nhường ngôi báu để xuất gia tu hành.

Điểm đặc sắc nổi bật của Thiền phái Trúc Lâm là tư tưởng “hòa quang đồng trần”, “tu tại tâm”, không tách rời việc tu hành với trách nhiệm xã hội. Đây là minh chứng sinh động cho sự hòa quyện giữa tôn giáo và tinh thần yêu nước, giữa đời sống tâm linh và vận mệnh dân tộc. Phật giáo Trúc Lâm không chỉ hướng con người đến sự giác ngộ, thanh cao, mà còn cổ vũ lối sống tích cực giữa đời thường, lấy đạo để soi sáng đời, lấy đời để nuôi dưỡng đạo. Chính từ tư tưởng ấy, sức mạnh tinh thần được hun đúc, góp phần tạo nên bản lĩnh, ý chí quật cường của dân tộc Việt Nam qua nhiều thế kỷ.

GS.TS Vũ Minh Giang, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, Đại học Quốc gia Hà Nội, khẳng định: Phật hoàng Trần Nhân Tông đã thống nhất các thiền phái lớn thành Thiền phái Trúc Lâm, tạo nên bệ đỡ tư tưởng vững chắc cho triều đình và toàn xã hội Đại Việt. Sự thống nhất ấy không chỉ thể hiện tinh thần nhập thế, nhân ái của Phật giáo, mà còn hàm chứa “chữ dũng”, chất anh hùng, góp phần củng cố khối đại đoàn kết dân tộc, nền tảng tinh thần cho sự trường tồn của quốc gia…

Ở Vĩnh Nghiêm, “chốn tổ” của Thiền phái Trúc Lâm, Thượng tọa Thích Thanh Vịnh, Phó trụ trì nhà chùa, nhấn mạnh vai trò đặc biệt của ngôi cổ tự này trong lịch sử Phật giáo Việt Nam. Hơn 3.000 mộc bản kinh Phật bằng chữ Hán - Nôm, đã được UNESCO ghi danh từ năm 2012, tiếp tục được bảo tồn, phát huy như một kho tàng tri thức vô giá.

UNESCO công nhận quần thể di sản theo các tiêu chí (iii), (v) và (vi), khẳng định đây là minh chứng nổi bật cho một truyền thống văn hóa - tâm linh đặc sắc, cũng như ảnh hưởng sâu rộng của một hệ tư tưởng nhân văn mang tầm vóc toàn cầu. Quan trọng hơn, đây là một di sản sống, nơi các nghi lễ, lễ hội, hành hương, tu tập vẫn tiếp diễn, gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng, tạo nên sức sống bền bỉ cho di sản.

Bà Nguyễn Thị Hạnh khẳng định, Quảng Ninh cùng Bắc Ninh và Hải Phòng sẽ tiếp tục xây dựng và triển khai Đề án bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di sản, bảo đảm tính bền vững, lan tỏa sâu rộng giá trị di sản đến cộng đồng.

Bà Nguyễn Thị Thuỳ Liên, Trưởng Ban Quản lý di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc cho biết, đây là quần thể kiến trúc rộng lớn, lưu giữ hệ thống di tích vật thể đậm đặc, với ba bảo vật quốc gia quý hiếm cùng nhiều nghi lễ quốc gia được duy trì qua nhiều thế kỷ, qua đó khẳng định tính xác thực và sự trường tồn của di sản trong đời sống dân tộc.

Bà Liên chia sẻ, lễ hội mùa xuân Côn Sơn - Kiếp Bạc không chỉ dừng lại ở việc tái hiện các nghi lễ truyền thống, mà cần được tổ chức bài bản hơn, chuẩn hóa hơn, xứng tầm với danh hiệu UNESCO. Một điểm nhấn quan trọng là việc kết nối lễ hội với phát triển du lịch văn hóa tâm linh. Du khách không chỉ đến chiêm bái mà còn được tham gia các hoạt động trải nghiệm, gắn chủ thể sống cùng di sản.

Những ngày giáp Tết, khi bước chân trên con đường hành hương phủ sương mỏng ở Yên Tử, đứng lặng giữa sân chùa Vĩnh Nghiêm nghe tiếng chuông ngân trong gió lạnh cuối năm, hay dừng lại thật lâu bên rừng thông Côn Sơn – Kiếp Bạc, chúng tôi cảm nhận rõ một nhịp đập rất khác của thời gian. Ở đó, Xuân không đến vội vã. Xuân thấm dần vào từng bậc đá rêu phong, từng mái chùa cổ kính, từng hơi thở tĩnh tại của núi rừng, để lòng người lắng lại, nhẹ hơn, sâu hơn.

Hơn bảy thế kỷ kể từ ngày Phật hoàng Trần Nhân Tông về với non thiêng Yên Tử, dòng chảy tư tưởng Trúc Lâm một lần nữa được lịch sử xướng danh. Đó không chỉ là sự ghi nhận một di sản, mà còn là lời tri ân sâu sắc đối với một hệ tư tưởng vì hòa bình, hòa hợp và nhân văn đã bền bỉ đồng hành cùng dân tộc Việt Nam qua bao thăng trầm thời gian.

Giữa đất trời đang thay áo mới, tôi chợt hiểu vì sao suốt hơn bảy thế kỷ qua, dòng thiền Trúc Lâm, minh chứng cho một giai đoạn rực rỡ của lịch sử và tư tưởng Việt vẫn âm thầm chảy trong đời sống tinh thần của người Việt. Di sản ấy không chỉ được lưu giữ trong đá núi, bia ký hay mái chùa cổ kính, mà còn sống động trong cảm xúc, trong niềm tin và trong những ngày Tết bình yên, an hòa của người Việt hôm nay và mai sau.

Di sản gồm 12 điểm, cụm di tích tiêu biểu được lựa chọn từ hàng trăm di tích Quần thể di tích Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc nằm trên cánh cung Đông Triều, trải dài qua ba địa phương Quảng Ninh, Hải Phòng và Bắc Ninh. Di sản gồm 12 điểm, cụm di tích tiêu biểu được lựa chọn từ hàng trăm di tích, danh thắng thuộc sáu khu di tích quốc gia đặc biệt. Mỗi điểm di tích là một lát cắt lịch sử, một mảnh ghép quan trọng trong câu chuyện hình thành và lan tỏa của Phật giáo Trúc Lâm. Từ Thái Miếu, bãi cọc Yên Giang - nơi ghi dấu hào khí Đông A, đến chùa Hoa Yên, chùa Lân, am - chùa Ngọa Vân gắn với hành trình tu hành, đắc đạo của Phật hoàng Trần Nhân Tông; từ chùa Vĩnh Nghiêm, Thanh Mai, Côn Sơn - những trung tâm giảng pháp lớn của các vị Tổ Pháp Loa, Huyền Quang, đến đền Kiếp Bạc - trung tâm tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần, tất cả cùng tạo nên một không gian văn hóa - lịch sử - tâm linh thống nhất, đầy đủ chiều sâu tư tưởng và thực hành của Thiền phái Trúc Lâm.