Nông sản Việt ứng phó biến đổi khí hậu từ gốc: Bắt đầu từ giống cây trồng

Thách thức khí hậu - Áp lực ngày một lớn lên nhà vườn

Thời tiết diễn biến bất thường khiến ĐBSCL thường xuyên đối mặt với hạn hán, xâm nhập mặn, phèn hóa đất và dịch hại ngoài quy luật. Những yếu tố này đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển của cây trồng, gây thiệt hại lớn cho nông dân.

Hiện vùng ĐBSCL có tổng diện tích cây ăn quả ước đạt 404,1 nghìn ha, ước sản lượng các loại cây ăn quả chính (xoài, chuối, thanh long, dứa, cam, quýt, bưởi...) năm 2024 khoảng 5,777 triệu tấn.

Các loại cây ăn quả chính được trồng phổ biến ở ĐBSCL như: xoài, sầu riêng, chuối, thanh long, dứa, cam, quýt, bưởi...

Trong đó, xoài là cây ăn quả được trồng ở tất cả các tỉnh, thành ĐBSCL có diện tích ước đạt 49,5 nghìn ha trồng nhiều ở các tỉnh Đồng Tháp, An Giang, Vĩnh Long, TP Cần Thơ, Hậu Giang cũ, Sóc Trăng cũ, Tiền Giang và Trà Vinh cũ...

Ths. Nguyễn Nhật Trường – Phó trưởng Bộ môn chọn tạo giống cây ăn quả kiểm tra thanh long tại vườn mẫu

Sầu riêng được trồng với diện tích 42,9 nghìn ha tại các tỉnh TP Cần Thơ, Vĩnh Long, Đồng Tháp, An Giang.

Chuối được trồng ở 13 tỉnh cũ của vùng ĐBSCL với diện tích 39,1 nghìn ha ở Cần Thơ, Cà Mau, An Giang, Vĩnh Long...

Thanh long trồng ở ĐBSCL có tổng diện tích 17,9 nghìn ha, trồng tập trung tại tỉnh Đồng Tháp, Tây Ninh, Vĩnh Long, Cà Mau.

Cây dứa được trồng ở ĐBSCL có diện tích 29 nghìn ha diện tích lớn nhất tại tỉnh Tiền Giang cũ nay là Đồng Tháp (15 nghìn ha), Kiên Giang cũ nay là An Giang (7,2 nghìn ha), Hậu Giang cũ nay là Cần Thơ (3,3 nghìn ha), Long An cũ nay là Tây Ninh (1,4 nghìn ha), các tỉnh Sóc Trăng cũ, Vĩnh Long cũ, Trà Vinh cũ trồng dứa với diện tích khoảng 0,1 nghìn ha.

Mít được trồng với diện tích 46,8 nghìn ha phân bố ở các tỉnh Tiền Giang cũ, Hậu Giang cũ, Đồng Tháp cũ, Long An cũ, Vĩnh Long và An Giang cũ...

Lai tạo giống cây ăn quả mới và giống gốc ghép thích ứng với biến đổi khí hậu

SOFRI xác định công tác chọn tạo giống cây ăn quả là nhiệm vụ trọng tâm trong chiến lược nghiên cứu dài hạn. Ths. Nguyễn Nhật Trường - Phó trưởng Bộ môn Chọn tạo giống Cây ăn quả cho biết, sau 30 năm nghiên cứu lai tạo giống cây ăn quả, SOFRI đã được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) công nhận giống, hoặc Viện tự công bố lưu hành 15 giống cây ăn quả bằng phương pháp lai hữu tính và xử lý đột biến gồm 07 giống thanh long lai có chất lượng ngon, màu vỏ và thịt quả khác nhau.

Trong số đó có 03 giống chống chịu tốt với bệnh đốm nâu; 01 giống bưởi đường lá cam ít hạt, 01 giống cam Sành không hạt; 02 giống nhãn cơm dày, hạt nhỏ, chất lượng ngon, chống chịu với hội chứng chổi rồng; 01 giống xoài lai có chất lượng quả ngon, vỏ dày; 01 giống dứa lai; 02 giống sầu riêng có chất lượng ngon hơn so với các giống đang trồng trong sản xuất và nhiều dòng cây ăn quả lai tạo thuộc các chủng loại sầu riêng, chôm chôm, bưởi, cam, dứa, xoài, nhãn... đã được đánh giá có triển vọng đang trồng khảo nghiệm để được lưu hành giống.

Để thích ứng với sự thay đổi của thời tiết như hạn, mặn, ngập, phèn... do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu gây ra hoặc các điều kiện bất thuận khác, Đặc biệt là đẩy mạnh hướng tuyển chọn, lai tạo các giống gốc ghép.

Vườn mẫu xoài SOFRI

Qua đó đã tuyển chọn và lai tạo thành công 28 dòng/giống gốc ghép như: 13 giống dòng chịu mặn (08 dòng/giống và con lai cây có múi; 05 giống xoài); 05 giống gốc ghép chống chịu ngập (02 giống xoài; 03 giống bưởi), 02 giống gốc ghép cây có múi chống chịu phèn, 04 giống gốc ghép cây có múi chống chịu bệnh thối rễ, 04 giống gốc ghép sầu riêng chống chịu với nấm Phytophthora.

SOFRI được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn công nhận hơn 35 tiến bộ kỹ thuật (TBKT) trên lĩnh vực cây ăn quả, đã được áp dụng có hiệu quả cao trong sản xuất. Đặc biệt, SOFRI đã nghiên cứu và công bố các giải pháp kỹ thuật trong canh tác cây ăn quả đang chịu ảnh hưởng của hạn mặn và giải pháp phục hồi vườn cây ăn quả sau hạn mặn. Kỹ thuật này đã giúp nhiều nhà vườn bảo vệ được vườn cây không bị ảnh hưởng bởi hạn, mặn nhất là đợt hạn mặn năm 2019-2020.

Nghiên cứu chế phẩm sinh học hướng đến nông nghiệp xanh

Song song đó, SOFRI đã nghiên cứu và phát triển các chế phẩm sinh học như SOFRI-VST1 (Đối kháng) để kiểm soát nấm và vi khuẩn gây hại cây trồng. Chế phẩm SOFRI-VST2 (dinh dưỡng) có chức năng cố định đạm, hòa tan lân, giải phóng IAA,... sử dụng để cải tạo đất, thúc đẩy phát triển rễ. Chế phẩm SOFRI-VST3 (phân hủy chất hữu cơ) dùng để phân hủy protein, lipid, xenlulô... khử mùi chuồng trại, sản xuất phân hữu cơ từ các phế phẩm nông nghiệp.

Chế phẩm SOFRI-PAECILOMYCES ký sinh côn trùng có nguồn gốc từ đất, sử dụng để phòng trừ nhộng ruồi đục quả, bọ trĩ, rệp sáp, rầy chổng cánh, rầy xanh và tuyến trùng.... trên nhiều chủng loại cây ăn quả, rau và hoa. Chế phẩm SOFRI-TRICHODERMA có khả năng ức chế và kiểm soát sự phát triển của các loài nấm có hại trên cây trồng như Phytophthora spp., Pythium spp., Fusarium spp., Rhizoctonia spp., Sclerotium spp.....

Sinh viên ngành nông nghiệp đến tham quan tại SOFRI

Các chế phẩm sinh học được sử dụng trong trồng cây ăn quả kết hợp với nhiều giải pháp khác như chọn giống thương phẩm có chất lượng ngon, thích nghi điều kiện khí hậu của vùng, giống gốc ghép chống chịu điều kiện bất lợi của môi trường... để hướng đến nền nông nghiệp xanh, an toàn, bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Liên kết sản xuất mô hình hợp tác xã là chìa khóa

SOFRI bắt đầu tư vấn Thực hành nông nghiệp tốt (GAP - Good Agricultural Practices) cho doanh nghiệp, trang trại, Hợp tác xã (HTX), Tổ hợp tác từ năm 2004. Đến năm 2006, mô hình đạt chứng nhận EUREPGAP đầu tiên trên thanh long, sau đó nhiều chủng loại rau quả cũng được chứng nhận GAP đã góp phần thay đổi nhận thức của người nông dân trong sản xuất theo hướng an toàn, bền vững, người tiêu dùng cảm thấy an tâm hơn nên sức mua, nhập khẩu tốt hơn.

Đến nay, SOFRI đã tư vấn thành công, có 10 mô hình sản xuất đạt chứng nhận GlobalGAP và nhiều mô hình đạt chứng nhận VietGAP, trong đó có các mô hình liên kết sản xuất và đóng gói, tiêu thụ, xuất khẩu. Đây là mô hình mang lại hiệu quả tốt nhất, cần được nhân rộng trong thời gian tới.

Song đến nay những mô hình HTX sản xuất theo GAP chưa phát huy hết tiềm năng và lợi thế vì nó quá nhỏ, sản lượng không đủ lớn để phục vụ cho thị trường, nhất là thị trường ngoài nước, khi sản phẩm bán ra thị trường, người dân khó phân biệt giữa sản phẩm sạch và không sạch nên giá bán chưa cao, không thể cung cấp thường xuyên cho khách hàng, chưa gắn kết tốt với doanh nghiệp tiêu thụ lớn. Doanh nghiệp tiêu thụ sản phẩm trái cây lại lệ thuộc quá nhiều vào nhà xuất khẩu trung gian nước ngoài. Chính vì vậy, các HTX có cùng một loại sản phẩm nên liên kết với nhau để luân phiên cung cấp cho thị trường.

Thanh long trồng ở ĐBSCL có tổng diện tích 17,9 nghìn ha

Để đảm bảo sản xuất xanh và bền vững, việc liên kết trong sản xuất, đặc biệt là liên kết vùng là hướng đi tất yếu cần được nghiên cứu thấu đáo, triển khai thực hiện nghiêm túc và có kiểm tra đánh giá, rút kinh nghiệm hàng năm. HTX đóng vai trò quan trọng trong liên kết, là hạt nhân để tạo liên kết lớn từ nhiều HTX trên cùng một chủng loại sản phẩm, thích hợp cho việc quản lý, xây dựng vùng nguyên liệu lớn và bền vững.

Chọn giống phù hợp, áp dụng công nghệ sinh học và đẩy mạnh liên kết sản xuất là ba mũi nhọn giúp nông sản Việt trụ vững và phát triển trong bối cảnh biến đổi khí hậu. SOFRI đang nỗ lực trong hành trình ấy - từ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm đến ứng dụng thực tế trên vườn cây.