Bài 3: Sân bay Long Thành và trật tự phát triển mới cho vùng Đông Nam Bộ

Sân bay mở cửa, kinh tế vùng chuyển động

Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy tư duy kinh tế vùng và chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo, sân bay Long Thành giữ vai trò như một động lực cứng, là đòn bẩy, tạo ra trật tự mới trong tư duy quy hoạch đô thị, công nghiệp, dịch vụ theo hướng tích hợp.

Long Thành - Cái Mép Hạ - Cần Giờ đang được xem là tam giác hội tụ cao điểm mới của vùng Đông Nam Bộ, tạo xung lực cho chuỗi cung ứng liên vùng - liên kết - liên ngành.

Theo Quyết Định 370/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch vùng Đông Nam Bộ đến 2050, sân bay Long Thành được định hướng là trung tâm trung chuyển hàng hóa, hành khách quốc tế, là hạt nhân của các trục logistics kết nối Cái Mép, TP.HCM, Biên Hòa và vùng chân cao nguyên.

Sân bay Long Thành có quy mô 5.000 ha, với tổng mức đầu tư gần 337.000 tỷ đồng. Giai đoạn 1 đạt công suất 25 triệu hành khách/năm, 1,2 triệu tấn hàng hóa.

Khi hoàn thiện, sẽ đáp ứng 100 triệu hành khách, 5 triệu tấn hàng/năm, trở thành một trong những cửa ngõ hàng không lớn nhất khu vực ASEAN.

Tại tâm điểm giao thoa của nhiều tuyến cao tốc, đường sắt và cảng biển, Long Thành sẻ trở thành trung tâm logistics vùng với khả năng xây dựng chuỗi cung ứng khép kín ngay tại Việt Nam, giảm phụ thuộc vào các điểm trung chuyển nước ngoài.

Ngay khi sân bay Long Thành bắt đầu hình thành, hàng loạt tập đoàn lớn như Amata, VSIP, Sonadezi, Becamex đã quy hoạch mở rộng khu công nghiệp vệ tinh, đô thị sinh thái và trung tâm logistics hàng không.

Bà Rịa - Vũng Tàu, Long An và Đồng Nai cũng đã bày tỏ tham vọng xây dựng trục đô thị - công nghiệp xoay quanh sân bay, có tỷ lệ đô thị hóa cao nhất vùng.

Sự chuyển dịch về nhân lực có tay nghề cao, sự hình thành các trung tâm đào tạo, bệnh viện vùng và sự gia tăng vốn FDI đang tái thiết lại không gian phát triển.

Tính đến cuối quy I/2025, khu vực Đồng Nai - Long Thành đã thu hút hơn 4,8 tỷ USD FDI mới, tăng 40% so với giai đoạn trước.

Tái cấu trúc vùng - Long Thành là trung tâm phối hợp

Việc tổ chức lại đơn vị hành chính theo hướng hợp nhất và quy hoạch tích hợp đang tạo tiền đề cho việc hình thành một siêu vùng đô thị xoay quanh Long Thành.

Tuy nhiên, nguy cơ chồng lấn quy hoạch, tranh chấp chức năng giữa các tỉnh và đầu tư dàn trải vẫn rất lớn nếu không có cơ chế điều phối vùng hiệu quả.

Chuyên gia quy hoạch Đinh Trịnh Minh cho rằng: "Long Thành là trường hợp để Việt Nam lần đầu tiên áp dụng mô hình điều phối vùng liên tỉnh, liên ngành trên nền tảng hạ tầng và logistics hiện đại."

Các chuyên gia cũng kiến nghị, cần lập Ban điều phối phát triển vùng sân bay Long Thành trực thuộc Chính phủ, có quyền phân bổ vốn, tháo gỡ chồng lấn quy hoạch và đẩy nhanh các dự án đồng bộ giao thông, đô thị, logistics trong bán kính 50km quanh sân bay.

Long Thành không chỉ làm thay đổi cục diện giao thông khu vực, mà còn góp phần tái cấu trúc toàn bộ không gian phát triển vùng Đông Nam Bộ.

Từ vị trí trung tâm trong mạng lưới hạ tầng tích hợp, Long Thành đang định hình một trục tăng trưởng mới, nơi lần đầu tiên kinh tế, dịch vụ và đô thị hội tụ với mức độ liên kết vùng cao nhất từ trước đến nay.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa tầm nhìn đó, Việt Nam cần một đổi mới về tổ chức lại vùng, từ cách làm phân tán sang điều phối tích hợp, từ đầu tư dàn trải sang lựa chọn có chiều sâu và khả năng lan tỏa.

Long Thành là phép thử cho năng lực điều hành vùng của Việt Nam. Nếu vượt qua bài toán này, không chỉ Đồng Nai hay Đông Nam Bộ được hưởng lợi, mà cả nền kinh tế Việt Nam sẽ bước sang một giai đoạn phát triển mới: hiện đại, tích hợp và bền vững.

Không chỉ là một đầu mối giao thông, Long Thành đang tạo tiền đề hình thành mô hình “siêu vùng đô thị” đầu tiên tại Việt Nam, nơi hội tụ giữa hạ tầng hiện đại, chính sách linh hoạt và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Với sự hiện diện của hàng loạt trục cao tốc, đường sắt liên kết vùng, cùng các cảng biển nước sâu như Cái Mép - Thị Vải, vùng phụ cận Long Thành có thể phát triển thành “tam giác logistics - hàng không - cảng biển” tầm khu vực.

Điều này mở ra cơ hội để Việt Nam gia nhập sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, thu hút dòng vốn đầu tư nước ngoài có chọn lọc, hướng đến các ngành công nghiệp mũi nhọn như công nghệ cao, logistics thông minh, thương mại điện tử và dịch vụ hàng không.

Từ đây, Long Thành sẽ trở thành tâm điểm kết nối giữa các đô thị lớn như TP.HCM, Biên Hòa, Vũng Tàu, cũng như trung chuyển giữa miền Trung, Tây Nguyên và quốc tế.

Sự phát triển không gian vùng quanh Long Thành sẽ tác động dây chuyền lên quy hoạch đô thị, phân bố dân cư, hệ thống giao thông công cộng và hạ tầng xã hội.

Việc tích hợp các công cụ quy hoạch hiện đại như mô hình đô thị thông minh, dữ liệu mở, quy hoạch số hóa... là yêu cầu tất yếu nếu muốn đạt mục tiêu phát triển bền vững và chống quá tải.

Ba điều kiện cần để Long Thành phát huy hiệu quả chiến lược

Để sân bay Long Thành thực sự phát huy vai trò chiến lược, cần hội tụ đồng thời ba điều kiện cốt lõi, trong đó thể chế điều phối vùng là yếu tố tiên quyết.

Chính phủ cần sớm ban hành Nghị định hoặc cơ chế đặc thù về điều phối phát triển vùng sân bay Long Thành, quy định cụ thể chức năng, quyền hạn, trách nhiệm giữa các bộ, ngành trung ương và địa phương.

Cơ chế cần trao quyền mạnh mẽ cho đơn vị điều phối vùng trong phân bổ vốn, rà soát quy hoạch, giám sát tiến độ và xử lý vướng mắc.

Hệ sinh thái đầu tư ưu tiên lĩnh vực chiến lược: Cần ban hành các chính sách ưu đãi đầu tư có chọn lọc, tập trung vào các lĩnh vực then chốt như công nghiệp hỗ trợ hàng không, logistics xanh, nghiên cứu, phát triển (R&D), đô thị thông minh và dịch vụ chất lượng cao.

Đồng thời, khuyến khích các mô hình hợp tác công, tư (PPP), thu hút nguồn vốn xã hội hóa nhưng vẫn giữ vai trò điều tiết của Nhà nước.

Nhân lực chất lượng cao và quản trị thông minh: Phát triển một “siêu vùng đô thị” đòi hỏi không chỉ hạ tầng cứng mà còn là hạ tầng mềm tức là nguồn nhân lực được đào tạo bài bản, hệ thống quản trị hiện đại, công khai và minh bạch.

Các địa phương cần xây dựng chiến lược thu hút, giữ chân nhân tài, đồng thời đầu tư vào các trung tâm đào tạo ngành hàng không, logistics, công nghệ và quản lý đô thị.

Việt Nam từng có nhiều bài học từ các đại dự án chậm tiến độ, lãng phí nguồn lực hoặc thiếu đồng bộ dẫn đến hiệu quả thấp.

Với Long Thành, không được để lặp lại các vết xe cũ. Đây là cơ hội vàng để tái cơ cấu toàn diện mô hình phát triển, đặt con người, sáng tạo, công nghệ làm trung tâm.

Từ một bản quy hoạch năm 1995 đến một công trình mang tầm quốc tế vào 2026, Long Thành là minh chứng cho một tầm nhìn chiến lược dài hạn.

Nhưng chính giai đoạn sau năm 2026 mới là phép thử thật sự: Làm sao để sân bay này không chỉ “đẹp” trên giấy, không chỉ “mới” về kiến trúc, mà còn hiệu quả trong điều hành, lan tỏa trong phát triển và bền vững về môi trường, xã hội?

Để trả lời câu hỏi đó, cần một chiến lược dài hạn, một mô hình quản trị vùng hiệu quả, và một sự chung tay từ Trung ương đến địa phương, từ doanh nghiệp đến người dân.

Khi đó, Long Thành sẽ không chỉ là cú huých hạ tầng, mà là điểm khởi đầu cho một giai đoạn phát triển mới của Đông Nam Bộ một vùng động lực kinh tế thực thụ, vươn ra tầm khu vực và quốc tế.