 |
| Căn nhà 772 Nguyễn Trung Trực. |
Từ giao dịch năm 1993 đến căn nhà ổn định hơn ba thập kỷ
Theo hồ sơ vụ việc, ngày 01/4/1993, vợ chồng bà Nguyễn Thị Mão nhận chuyển nhượng một thửa đất 92,51 m², loại đất được ghi nhận trong giấy tờ thời điểm đó là đất hoa màu, tại vị trí nay là 772 Nguyễn Trung Trực, thành phố Rạch Giá. Giấy tờ sang tên được chính quyền và Sở Xây dựng tỉnh Kiên Giang lúc bấy giờ chứng nhận.
Ngay sau khi nhận chuyển nhượng, gia đình bà Mão cất một căn nhà tạm để ở. Quá trình sử dụng đất và nhà ở là liên tục, ổn định, không tranh chấp, có xác nhận của chính quyền địa phương và người làm chứng. Đến ngày 19/3/1994, Sở Xây dựng tiếp tục cấp Giấy phép xây dựng - sửa chữa nhà số 188/SXD-GP cho căn nhà tại số 772 Nguyễn Trung Trực tồn tại cho đến ngày nay.
Năm 2012, bà Mão lập hồ sơ đề nghị cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đối với thửa đất nói trên. Cơ quan đăng ký đất đai xác định bà phải nộp gần 415 triệu đồng khi chuyển mục đích sử dụng đất. Trước khoản tiền quá lớn, bà Mão buộc phải xin rút hồ sơ.
Đến năm 2018, bà tiếp tục nộp lại thủ tục, kèm theo đầy đủ các giấy tờ chuyển nhượng nhà đất từ năm 1993. Tuy nhiên, Giấy xác nhận do bà nộp - thể hiện bằng Đơn xin xem xét, có người làm chứng và được chính quyền chứng thực - không được tiếp nhận. Diện tích đo đạc thực tế là 97,3 m2.
Ngày 01/4/2019, bà Mão nhận Thông báo nộp tiền sử dụng đất với số tiền lên đến 1.225.980.000 đồng, cùng lệ phí trước bạ 6.129.900 đồng, tính theo đơn giá 9.000.000 đồng/m², cho toàn bộ diện tích 97,3 m² “ngoài hạn mức giao đất ở”. Thông báo còn xác định bà Mão thuộc trường hợp “công nhận quyền sử dụng đất cho hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất sau ngày 15/10/1993, không có giấy tờ…”.
Với một người có công với cách mạng, đã sinh sống ổn định từ năm 1993, nghĩa vụ tài chính khi cấp Giấy chứng nhận, chuyển mục đích từ đất hoa màu lên đất thổ cư hơn một tỷ đồng là cú sốc lớn, mở đầu cho hành trình khiếu kiện kéo dài.
 |
| Bà Nguyễn Thị Mão nhận Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. |
Người có công và cánh cửa trợ giúp pháp lý
Cũng từ năm 2018, bà Mão biết đến chính sách trợ giúp pháp lý miễn phí của Nhà nước cho người có công với cách mạng và tìm đến Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Kiên Giang (nay là An Giang).
Sau khi thụ lý, Trợ giúp viên pháp lý của Trung tâm đã thu thập, hệ thống hóa toàn bộ hồ sơ về nguồn gốc, quá trình sử dụng đất, đồng thời nghiên cứu sâu các quy định pháp luật đất đai qua nhiều thời kỳ.
Từ những lá đơn đầu tiên, lập luận, kiến nghị và chứng cứ do Trợ giúp viên pháp lý xây dựng, cơ quan có thẩm quyền đã ban hành Thông báo nghĩa vụ tài chính khác thay thế vào năm 2019. Theo đó, số tiền bà Mão phải nộp còn 437.850.000 đồng (giảm 788.130.000 đồng), lệ phí trước bạ còn 4.378.500 đồng.
Dù số tiền giảm mạnh, nhưng về bản chất, việc xác định nghĩa vụ tài chính vẫn chưa đúng quy định pháp luật. Trợ giúp viên pháp lý tiếp tục giúp bà Mão khiếu nại, làm việc, trao đổi với nhiều cơ quan có thẩm quyền, ban hành hàng loạt văn bản kiến nghị, với quan điểm nhất quán: không có căn cứ pháp lý để buộc bà Mão nộp tiền sử dụng đất, khi chuyển từ đất hoa màu lên đất thổ cư trong trường hợp này.
Khi con đường hành chính không mang lại hiệu quả, Trợ giúp viên pháp lý đã giúp bà Mão khởi kiện vụ án hành chính, trực tiếp tham gia bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho bà trong suốt quá trình tố tụng tại Tòa án nhân dân các cấp.
Trong giai đoạn này, một chi tiết mang tính quyết định đã được làm sáng tỏ. Trên cơ sở Công văn đề nghị của Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước, Sở Xây dựng đã cung cấp 02 “Tờ khai chuyển dịch tài sản nộp phí trước bạ”, thể hiện tổng số tiền đã nộp ngày 27/5/1993 là 2.960.250 đồng, có đóng dấu xác nhận đã nộp thuế hợp lệ.
Đồng thời, trong hồ sơ xin hợp thức hóa quyền sử dụng đất, còn có xác nhận thửa đất là đất thổ cư của UBND thị xã ngày 27/5/1993, do chồng bà Mão trực tiếp thực hiện khi còn sống.
Sau khi chồng qua đời, bà Mão hoàn toàn không biết rằng nghĩa vụ tài chính đối với đất nhà mình đang ở và chứng nhận đất thổ cư đã được hoàn tất từ gần ba mươi năm trước. Chính những chứng cứ này đã làm thay đổi căn bản cục diện vụ án.
Phán quyết của Tòa án và hành trình sau bản án
Sau 03 phiên tòa hành chính sơ thẩm, phúc thẩm, ngày 23/8/2024, Tòa án tỉnh ban hành Bản án số 133/2024/HC-ST, chấp nhận yêu cầu của bà Mão, xác định bà không phải nộp khoản tiền hơn 440 triệu đồng khi xin cấp Giấy chứng nhận QSDĐ đối với thửa đất tại 772 Nguyễn Trung Trực.
Tuy nhiên, sau khi bản án có hiệu lực, việc thi hành án và làm thủ tục cấp Giấy chứng nhận vẫn tiếp tục gặp nhiều khó khăn: hồ sơ bị trả lại, văn bản cho rằng thửa đất không đủ điều kiện cấp giấy, phát sinh đơn phản ánh, ngăn chặn. Trợ giúp viên pháp lý lại tiếp tục vai trò đại diện ngoài tố tụng, kiên trì tháo gỡ từng vướng mắc.
Đến ngày 26/12/2025, bà Nguyễn Thị Mão chính thức được cấp Giấy chứng nhận QSDĐ đối với 97,3 m² đất, loại đất ở đô thị, tại số 772 Nguyễn Trung Trực. Bước sang năm 2026, bà Mão tròn 76 tuổi, khép lại hơn 13 năm đi làm sổ đỏ và 8 năm trợ giúp pháp lý nhà nước đồng hành.
Vụ việc của bà Nguyễn Thị Mão cho thấy, trợ giúp pháp lý không phải là sự ưu ái, mà là một thiết chế bảo vệ công lý được Nhà nước trao cho người yếu thế. Trong một xã hội thượng tôn pháp luật, công lý không chỉ được đo bằng những điều khoản, mà còn bằng cách pháp luật được áp dụng đối với từng con người cụ thể.
Tham gia vụ việc ngay từ những giai đoạn đầu và đồng hành cùng bà Mão trong suốt 8 năm, người viết bài này có điều kiện theo dõi đầy đủ diễn biến của một hành trình pháp lý nhiều thử thách.
Từ đó, càng thấy rõ rằng giá trị cốt lõi của trợ giúp pháp lý không nằm ở những con số hay thủ tục hành chính. Giá trị ấy nằm ở sự kiên trì, bền bỉ và bản lĩnh nghề nghiệp trong việc kiên định bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho những người ở yếu thế.
