Xa quê không về được, làm sao để mẹ hưởng di sản thừa kế của cha?

Phòng Công chứng số 1, Sở Tư pháp tỉnh Kiên Giang

Tình huống pháp lý

Ông Nguyễn Văn B và bà Trần Thị H là vợ chồng hợp pháp, sinh sống tại huyện Đô Lương, tỉnh Nghệ An. Trong thời gian chung sống, hai ông bà đã tích cóp được một căn nhà cấp 4 và thửa đất vườn có diện tích 200m². Tuy Giấy chứng nhận QSDĐ đứng tên riêng ông B, nhưng tài sản được xác định là tài sản chung của vợ chồng do hình thành trong thời kỳ hôn nhân.

Gia đình có 4 người con, trong đó ba người đã lập nghiệp ở xa: anh Nguyễn Văn A làm việc tại TP. Hồ Chí Minh, chị Nguyễn Thị C kinh doanh ở Phú Quốc (Kiên Giang), và anh Nguyễn Văn D sinh sống tại Đồng Nai. Người con út là anh Nguyễn Văn K vẫn đang sống cùng mẹ tại quê nhà.

Cuối năm 2023, ông B đột ngột qua đời do một cơn đột quỵ, không để lại di chúc. Căn nhà và mảnh đất vẫn do bà H trực tiếp quản lý và sử dụng, tuy nhiên về mặt pháp lý, toàn bộ QSDĐ vẫn đang mang tên người chồng quá cố.

Vấn đề phát sinh

Sau khi lo hậu sự cho cha, các con trở về với công việc thường nhật, họ đều thống nhất cho mẹ đứng tên nhà đất để thuận tiện trong quản lý, sử dụng và để tránh các tranh chấp về sau.

Tuy nhiên, do điều kiện công việc và khoảng cách địa lý, các con không thể cùng lúc trở về quê để trực tiếp ký tên, làm thủ tục ủy quyền cho mẹ sở hữu theo như hướng dẫn của cán bộ chuyên môn của chính quyền địa phương.

Vậy thủ tục để bà Trần Thị H đứng tên trên Giấy chứng nhận QSDĐ và quyền sở hữu tài sản trên đất phải thực hiện như thế nào để thuận tiện, đỡ tốn kém nhất?

Giải pháp đề xuất

Trong tình huống này, lập thủ tục ủy quyền cho mẹ đứng tên trên tài sản đất đai, nhà cửa không thể thực hiện được, do các con chưa có chủ quyền nhà đất. Hay nói cách khác, ủy quyền chỉ áp dụng trong trường hợp người ủy quyền phải đứng tên trong sổ hồng, sổ đỏ và một số điều kiện khác nữa. Người ủy quyền và người được ủy quyền đều phải ký vào hợp đồng ủy quyền, được công chứng theo quy định.

Người để lại di sản thừa kế chết (1/2 nhà đất là của ông B trong khối tài sản chung hợp nhất giữa ông B và bà H), do không có di chúc nên áp dụng thừa kế theo pháp luật, hàng thừa kế thứ nhất gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết (khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự).

Công chứng viên công chứng giao dịch

Theo quy định tại Điều 620 Bộ luật Dân sự năm 2015, người được hưởng thừa kế có quyền từ chối nhận phần di sản mà mình được hưởng. Việc từ chối này phải được lập thành văn bản và được công chứng hoặc chứng thực hợp lệ.

Cho nên, giải pháp thuận tiện và ít tốn kém nhất được đưa ra là những người thừa kế theo pháp luật lập văn bản từ chối nhận di sản thừa kế tại nơi cư trú, sau đó gửi về quê cho mẹ để hoàn tất thủ tục làm văn bản khai nhận di sản thừa kế.

Thẩm quyền chứng thực văn bản từ chối nhận di sản bao gồm: Văn phòng công chứng, hoặc UBND cấp xã nơi người đó cư trú (Nghị định số 23/2015/NĐ-CP).

Các bước thực hiện

Người từ chối nhận di sản thừa kế cần chuẩn bị giấy tờ: CCCD; Giấy chứng tử của người chết; Giấy khai sinh (để chứng minh mối quan hệ); Giấy chứng nhận QSDĐ; Dự thảo Văn bản từ chối nhận di sản thừa kế.

Các giấy tờ nộp nêu trên (bản sao phô tô), đồng thời đem theo bản chính để đối chiếu và ký trực tiếp vào văn bản từ chối nhận di sản thừa kế trước mặt người có thẩm quyền chứng thực.

Sau khi nhận đủ văn bản từ chối của các con, của cha mẹ (tức là ông bà) của người để lại di sản (nếu còn sống) gửi về, bà Trần Thị H thực hiện thủ tục khai nhận di sản tại Văn phòng công chứng, hoặc tại UBND cấp xã (nơi có đất) để thực hiện thủ tục cấp Giấy chứng nhận QSDĐ.

Việc lập văn bản từ chối nhận di sản tại nơi cư trú, thay vì phải về quê cùng ký tên vào văn bản thỏa thuận phân chia di sản thừa kế là phương án tối ưu trong bối cảnh hiện nay.