Một khoản vay bị ngân hàng “bỏ quên” dẫn đến quá hạn nhiều năm: Liệu có áp dụng thời hiệu để được “xóa nợ”?

Bạn đọc N.H.T ở Vũng Tàu (TP HCM) hỏi: Tôi có một khoản vay ngắn hạn, thời hạn hợp đồng là 3 năm. Hết hạn hợp đồng tôi vẫn chưa trả được nợ. Tuy nhiên, phải đến 8 năm sau Ngân hàng mới khởi kiện, yêu cầu tôi phải thanh toán cả tiền gốc lẫn lãi, lãi trong hạn, lãi quá hạn, lãi chậm trả và tiếp tục chịu lãi cho đến khi thanh toán xong. Theo quy định của pháp luật, thời hiệu đối với vụ án đòi nợ là 03 năm, trong trường hợp này thì mọi thời hiệu đã hết. Xin hỏi trường hợp này tôi có được áp dụng thời hiệu để được xóa nợ không?

Luật sư, Thạc sĩ Đặng Thị Thúy Huyền (Giám đốc Công ty Luật HPL, thành phố HCM) trả lời:

Đây là một tình huống ít gặp nhưng cũng đã xảy ra trên thực tiễn xét xử. Khi một hợp đồng tín dụng bị “bỏ quên” đến khi hết mọi thời hiệu thì mới được bên Ngân hàng phát hiện và khởi kiện đòi nợ. Bên vay yêu cầu áp dụng thời hiệu để buông bỏ mọi trách nhiệm. Vậy trường hợp này giải quyết như thế nào?  

Tại Công văn số 02/TANDTC-PC ngày 02/8/2021 của TAND Tối cao đã hướng dẫn, giải đáp tình huống pháp lý này. Theo đó, Tòa án không thể bỏ qua yêu cầu áp dụng thời hiệu để tiếp tục tính toàn bộ tiền lãi theo hợp đồng tín dụng; nhưng cũng không được hiểu máy móc rằng hết thời hiệu thì Tòa sẽ bác toàn bộ yêu cầu khởi kiện của ngân hàng.

Hướng giải quyết, theo hướng dẫn của TAND Tối cao là phải tách biệt giữa yêu cầu đòi lại nợ gốc và yêu cầu thanh toán tiền lãi phát sinh từ hợp đồng tín dụng. Khi bên vay yêu cầu áp dụng thời hiệu, Tòa án phải xem xét Điều 429 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định thời hiệu khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp hợp đồng là 3 năm, kể từ ngày người có quyền biết hoặc phải biết quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm.

Tuy nhiên, Tòa án không được tự động áp dụng thời hiệu chỉ vì thấy ngân hàng khởi kiện muộn. Khoản 2 Điều 184 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 quy định, Tòa án chỉ áp dụng thời hiệu khi một bên hoặc các bên có yêu cầu và yêu cầu đó phải được đưa ra trước khi Tòa án cấp sơ thẩm ra bản án hoặc quyết định giải quyết vụ việc.

Như vậy, khi bên vay đã yêu cầu áp dụng thời hiệu đúng thời điểm, Tòa án phải kiểm tra: thời hiệu đã thực sự hết hay chưa; có thời gian không tính vào thời hiệu hay không; có sự kiện làm bắt đầu lại thời hiệu như xác nhận công nợ, trả một phần nợ, cam kết trả nợ hoặc thỏa thuận gia hạn hay không. Nếu không có căn cứ làm gián đoạn hoặc bắt đầu lại thời hiệu và thời hạn 3 năm đã kết thúc thì Tòa án phải áp dụng hậu quả pháp lý của việc hết thời hiệu đối với phần yêu cầu phát sinh từ hợp đồng.

Tuy nhiên, hết thời hiệu không đồng nghĩa xóa nợ gốc. Tại câu 2 Phần III Công văn số 02/TANDTC-PC nêu trên, Tòa án nhân dân Tối cao đưa ra tình huống một người vay ngân hàng 1 tỷ đồng, thời hạn vay một tháng nhưng sau khi khoản vay đến hạn, ngân hàng không khởi kiện trong thời hạn 3 năm.

Tòa án nhân dân Tối cao xác định thời hiệu khởi kiện để yêu cầu giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng đã hết. Tuy nhiên, theo khoản 2 Điều 155 Bộ luật Dân sự, yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu thuộc trường hợp không áp dụng thời hiệu khởi kiện. Vì vậy, ngân hàng vẫn có thể khởi kiện yêu cầu đòi lại tài sản là khoản nợ gốc và Tòa án vẫn phải thụ lý, giải quyết yêu cầu này.

Hết thời hiệu tranh chấp hợp đồng tín dụng không làm số tiền ngân hàng đã giải ngân trở thành tài sản của người vay. Bên vay vẫn phải hoàn trả tiền gốc nếu ngân hàng chứng minh được việc giải ngân, việc nhận tiền và số dư nợ gốc chưa thanh toán. Do đó, khi bên vay yêu cầu áp dụng thời hiệu, Tòa án không được tuyên bác toàn bộ yêu cầu của ngân hàng chỉ với lý do hợp đồng tín dụng đã hết thời hiệu.

Trường hợp này, phần nợ gốc vẫn phải được xem xét theo bản chất của yêu cầu đòi lại tài sản. Phần tiền lãi phải chịu sự điều chỉnh của thời hiệu hợp đồng. Khác với tiền gốc, tiền lãi không phải là tài sản ban đầu ngân hàng đã giao cho người vay. Tiền lãi là lợi ích phát sinh từ thỏa thuận trong hợp đồng tín dụng, bao gồm lãi trong hạn, lãi quá hạn, lãi chậm trả tiền lãi và các khoản lãi tiếp tục phát sinh trên dư nợ.

Hướng giải quyết không phải là bác toàn bộ vụ kiện. Ngân hàng vẫn có quyền yêu cầu người vay hoàn trả tiền nợ gốc vì đây là yêu cầu đòi lại tài sản, không áp dụng thời hiệu. Nhưng đối với lãi trong hạn, lãi quá hạn, lãi chậm trả và yêu cầu tiếp tục tính lãi theo hợp đồng, Tòa án phải áp dụng thời hiệu và không thể mặc nhiên chấp nhận toàn bộ.

Như vậy, trường hợp này việc bạn yêu cầu áp dụng thời hiệu là có căn cứ pháp lý, nhưng cần lưu ý việc áp dụng thời hiệu không xóa được nghĩa vụ đối với khoản nợ gốc đã vay; tuy nhiên yêu cầu áp dụng thời hiệu buộc Tòa án ngăn chặn được nguy cơ ngân hàng cộng dồn tiền lãi của một hợp đồng đã hết thời hiệu khởi kiện.