Chủ tịch Quốc hội yêu cầu sửa Luật Đấu thầu toàn diện, siết chỉ định thầu, tăng kiểm soát quyền lực

Thảo luận về dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi) tại Tổ 2, Đoàn đại biểu Quốc hội TP.HCM, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho rằng, việc sửa luật lần này cần được nghiên cứu toàn diện, xử lý những bất cập trong thực tiễn và bảo đảm tính ổn định lâu dài, tránh tình trạng liên tục sửa đổi.

Theo Chủ tịch Quốc hội, Luật Đấu thầu đã nhiều lần được sửa đổi, bổ sung, trong đó các đợt sửa đổi năm 2024 và 2025 tập trung đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, tháo gỡ vướng mắc và thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ.

Bên cạnh đó, trong khoảng một năm rưỡi qua, Bộ Chính trị đã ban hành hơn 10 nghị quyết chuyên đề, chưa kể các Nghị quyết Hội nghị Trung ương, đặc biệt, Nghị quyết số 57 đặt ra yêu cầu rất cụ thể về phát triển khoa học, công nghệ.

Chủ tịch Quốc hội cho biết, muốn thực hiện các Nghị quyết này có nhiều vấn đề liên quan đến đấu thầu, mua sắm thiết bị trong các ngành, lĩnh vực sử dụng vốn ngân sách nhà nước đòi hỏi phải được sửa đổi, bổ sung.

"Đến giữa năm nay, Bộ Tài chính và Ủy ban Kinh tế và Tài chính đã chỉ ra nhiều bất cập lớn, cần phải sửa đổi toàn diện. Lần này, chúng ta phải nghiên cứu thật kỹ, làm sao để luật có tuổi thọ tương đối dài, tránh tình trạng năm nay sửa, năm sau lại sửa", Chủ tịch Quốc hội nói.

Qua các ý kiến thảo luận, Chủ tịch Quốc hội cho rằng, Luật Đấu thầu hiện hành còn nhiều bất cập: quy trình quá phức tạp, cứng nhắc, kéo dài hàng loạt dự án đầu tư công; tiêu chí giá thấp được ưu tiên, dẫn đến chất lượng công trình giảm, chi phí phát sinh, phải sửa chữa sớm.

Bên cạnh đó, tình trạng hủy thầu, bỏ thầu, đấu thầu lại hoặc nhà thầu bỏ dở khá phổ biến, gây lãng phí thời gian, nhân lực, chi phí; thậm chí làm hư hỏng, thất thoát tài sản; nhiều cán bộ bị kỷ luật, truy tố. Trong ngành y tế và giáo dục, có những giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ, bác sĩ vốn làm chuyên môn tốt nhưng khi chuyển sang công tác quản lý lại gặp rất nhiều khó khăn, thậm chí vướng vào vòng lao lý. Điều đó khiến chúng ta rất xót xa.

Từ thực tiễn trên, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu phân cấp, phân quyền phải đi đôi với cơ chế kiểm soát quyền lực.

Dự thảo luật trao quyền khá lớn cho chủ đầu tư trong quyết định hình thức lựa chọn nhà thầu, kể cả chỉ định thầu, nhưng cơ chế giám sát, trách nhiệm giải trình chưa đủ chặt chẽ.

Chủ tịch Quốc hội đề nghị quy định rõ nguyên tắc, khung hạn mức và điều kiện khi chủ đầu tư quyết định chỉ định thầu hoặc áp dụng đàm phán cạnh tranh. Dù đấu thầu hay chỉ định thầu thì chủ đầu tư phải hoàn toàn chịu trách nhiệm trước cơ quan cấp trên.

Trường hợp cơ quan cấp trên có ý kiến giới thiệu, tác động hoặc gửi gắm thì phải chịu trách nhiệm liên quan. Đồng thời, cần bổ sung quy định bắt buộc về trách nhiệm giải trình và chế tài bắt buộc đối với hành vi lạm dụng quyền.

Về hình thức lựa chọn nhà thầu, đặc biệt là chỉ định thầu và đàm phán cạnh tranh, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh “đấu thầu cũng có thể phát sinh tiêu cực, chỉ định thầu cũng có thể phát sinh tiêu cực, miễn là mình không tiêu cực thì rất an tâm”; đồng thời cho rằng việc hợp nhất chào hàng cạnh tranh vào đấu thầu rộng rãi và mua sắm trực tiếp vào chỉ định thầu để tinh gọn quy trình, bổ sung hình thức đàm phán cạnh tranh cần được nghiên cứu thật kỹ lưỡng.

Song, theo Chủ tịch Quốc hội, không "mở bung" chỉ định thầu mà cần có nguyên tắc, mức độ, khung cụ thể; quy định chặt chẽ điều kiện áp dụng đàm phán cạnh tranh chỉ khi chưa xác định được đầy đủ yêu cầu kỹ thuật, công nghệ; cần làm rõ hành vi chia nhỏ dự án, dự toán để áp dụng hạn mức chỉ định thầu đã được đề xuất bổ sung vào hành vi bị cấm.

Trước một số ý kiến lo ngại dự thảo Luật thu hẹp quy định về bảo đảm cạnh tranh, trong khi tình trạng cài cắm tiêu chí trong hồ sơ mời thầu vẫn còn phổ biến, Chủ tịch Quốc hội đề nghị cần giữ vững và làm rõ hơn nguyên tắc độc lập về pháp lý, tài chính; ưu tiên quy định yêu cầu theo tính năng, chất lượng và tiêu chuẩn kỹ thuật thay vì yêu cầu nhãn hiệu, xuất xứ, trừ trường hợp thật sự cần thiết; tăng cường trách nhiệm thẩm định hồ sơ mời thầu và thanh tra đột xuất.