Vụ án Công ty CP mía đường Hòa Bình: Nguyên tắc suy đoán vô tội và sự minh bạch trong luật pháp

Một trong những nguyên tắc quan trọng của Suy đoán vô tội là Cáo trạng của Viện kiểm sát và Bản án kết tội của Tòa phải dựa trên các chứng cứ khẳng định chắc chắn về lỗi của người bị buộc tội trong việc thực hiện tội phạm.

Buộc tội phải dựa trên chứng cứ. Bản cáo trạng của Viện kiểm sát và Bản án kết tội của Tòa phải dựa trên các chứng cứ khẳng định chắc chắn về lỗi của người bị buộc tội trong việc thực hiện tội phạm.

Trong những bài báo trước đây, Báo PLVN đã phân tích rõ về quan hệ tín dụng giữa bên cho vay là Agribank Việt Nam thông qua Agribank chi nhánh Hòa Bình và bên vay là Công ty mía đường Hòa Bình.

Một trong những điểm mấu chốt mà Cơ quan điều tra căn cứ để xác định các bị cáo có tội là Giấy Bảo lãnh của Chủ tịch UBND tỉnh Hoà Bình ký ngày 21/9/1995 và Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp ký ngày 25/9/1995 (gọi tắt là Bảo lãnh Nhà nước), với nội dung “Chúng tôi xin chịu trách nhiệm trả nợ thay nếu đến hạn bên vay không trả được các khoản nợ…” là không có hiệu lực.

Căn cứ Kết luận Điều tra (KLĐT) và Cáo trạng, có thể thấy Cơ quan điều tra (CQĐT) đã nhận định Bảo lãnh Nhà nước này vô hiệu khi xác định “Có căn cứ xác định biện pháp bảo đảm tiền vay là “bảo lãnh bằng tài sản”…và trích dẫn khoản 2 Điều 371 BLDS 1995 “2- Người bảo lãnh không phải thực hiện nghĩa vụ bảo lãnh trong trường hợp người nhận bảo lãnh có thể bù trừ nghĩa vụ với người được bảo lãnh”.

Tuy nhiên, “căn cứ xác định” theo Cơ quan điều tra đó cũng là vấn đề khiến Luật sư của các bị cáo phải gửi văn bản tới các cơ quan tố tụng đề nghị làm rõ, một cách chắc chắn là: Khoản bù trừ giữa Agribank chi nhánh Hòa Bình và Công ty Mía đường để làm chấm dứt hiệu lực của bảo lãnh là khoản nào?

Nguyên tắc suy đoán vô tội khẳng định: mọi nghi ngờ về lỗi của bị can, bị cáo nếu không thể loại trừ được theo trình tự, thủ tục do luật định và khi chưa có sự thống nhất trong việc giải thích, áp dụng các quy phạm pháp luật đều phải được giải quyết theo hướng có lợi cho họ. Nguyên tắc suy đoán vô tội đòi hỏi sự buộc tội phải dựa trên những chứng cứ xác thực không còn nghi ngờ.

Rõ ràng, có sự “lấn cấn” ở đây khi không thể làm rõ, một cách chắc chắn và minh bạch về khái niệm “bù trừ” từ phía cơ quan điều tra.

Bên cạnh đó, vì chưa làm rõ khái niệm đó, dẫn tới hàng loạt thắc mắc về các căn cứ buộc tội của Cơ quan tố tụng là: Khoản bù trừ đó có giá trị bao nhiêu? Bù trừ vào thời điểm nào? Bù trừ như thế nào? Chứng từ bù trừ là gì?

Do quan hệ tín dụng hai bên phát sinh từ năm 1995 nên căn cứ quy định về hồi tố, Cơ quan điều tra áp dụng Bộ Luật Dân sự 1995 là có cơ sở.

Điều 371 Bộ Luật Dân sự 1995 quy định rõ về Quan hệ giữa người bảo lãnh với người nhận bảo lãnh như sau: “1- Người nhận bảo lãnh không được yêu cầu người bảo lãnh thực hiện nghĩa vụ thay cho người được bảo lãnh khi nghĩa vụ chưa đến hạn. 2- Người bảo lãnh không phải thực hiện nghĩa vụ bảo lãnh trong trường hợp người nhận bảo lãnh có thể bù trừ nghĩa vụ với người được bảo lãnh”.

Tuy nhiên, áp dụng quy định của luật dân sự vào vụ án hình sự cụ thể này để kết tội 6 lãnh đạo, cán bộ của Agribank chi nhánh Hòa Bình thì cần làm rõ, một cách triệt để quan hệ dân sự giữa Người bảo lãnh và Người được bảo lãnh.

Trường hợp nếu xác định Bảo lãnh tín dụng chấm dứt hiệu lực (bị vô hiệu) thì phải được xác định bằng một phán quyết của Tòa án hoặc thỏa thuận chấm dứt hiệu lực Bảo lãnh bằng văn bản giữa các bên liên quan trong vụ án. Đến thời điểm hiện nay, chưa có bất kỳ một phán quyết nào từ Tòa án tuyên Giấy Bảo lãnh tín dụng của Chủ tịch UBND tỉnh Hoà Bình ký ngày 21/9/1995 và Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp ký ngày 25/9/1995 vô hiệu và cũng không có bất kỳ thỏa thuận chấm dứt hiệu lực Bảo lãnh bằng văn bản nào giữa các bên liên quan.

Cụ thể ở đây là quan hệ giữa “Người bảo lãnh” là Chủ tịch UBND tỉnh Hoà Bình - Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và “Người được bảo lãnh” là Công ty Mía đường Hòa Bình.

Khoản 1, Điều 366, Bộ Luật Dân sự 1995 quy định rõ: Bảo lãnh là việc người thứ ba (gọi là người bảo lãnh) cam kết với bên có quyền (gọi là người nhận bảo lãnh) sẽ thực hiện nghĩa vụ thay cho bên có nghĩa vụ (gọi là người được bảo lãnh), nếu khi đến thời hạn mà người được bảo lãnh không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ.

Các bên cũng có thể thoả thuận về việc người bảo lãnh chỉ phải thực hiện nghĩa vụ khi người được bảo lãnh không có khả năng thực hiện nghĩa vụ của mình.

Vậy Cơ quan điều tra áp dụng quy định nào của pháp luật để xác định Công ty Mía đường Hòa Bình có thể bù trừ nghĩa vụ với Agribank chi nhánh Hòa Bình?

Điểm mấu chốt này vô cùng quan trọng và cần được giải thích một cách minh bạch, rõ ràng và chắc chắn bởi lẽ nó là khởi nguồn của việc Cơ quan điều tra xác định Bảo lãnh Nhà nước này vô hiệu.

Nó là căn cứ để đẩy 6 lãnh đạo, cán bộ ngân hàng vào vòng lao lý, bị kê biên tài sản và đối mặt với mức án từ 12 đến 20 năm tù dù cơ quan tố tụng xác định họ không tư lợi cá nhân trong vụ án.

Xin được nhắc lại, trong suốt thời gian qua, Agribank Việt Nam đã gửi nhiều văn bản đến các cơ quan tố tụng như văn bản 228/NHNo-PC, văn bản số 8490/NHNo-PC ngày 26/6/2024 … đều thể hiện Giấy bảo lãnh của Chủ tịch UBND tỉnh Hoà Bình ký ngày 21/9/1995 và Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp ký ngày 25/9/1995 vẫn còn hiệu lực; Các giao dịch năm 2005 (HĐTD và HĐTC, HĐCC) không thay đổi tài sản đảm bảo.

Rõ ràng, một nửa chiếc bánh mỳ vẫn là bánh mỳ nhưng một nửa sự thật thì không bao giờ là sự thật và trước Luật pháp thì cần có sự thật một cách rõ ràng và minh bạch nhất.

Đó là niềm tin, là hy vọng của các bị cáo, gia đình vào Công lý, niềm tin vào việc TAND tỉnh Phú Thọ sẽ “Phụng công – Thủ Pháp – Chí công - Vô tư” trong phiên xét xử sắp tới.

Đây cũng là một phiên xét xử mà những người đã và đang công tác trong ngành tài chính, đặc biệt là ngân hàng quan tâm bởi lẽ nó liên quan trực tiếp đến mảng nghiệp vụ cho vay có bảo lãnh Nhà nước.

“Sẽ là rất rủi ro cho ngân hàng và cán bộ của họ nếu một bảo lãnh Nhà nước bị coi là không có hiệu lực, ngay cả khi không có phán quyết của Tòa”, một chuyên gia tài chính khẳng định.

Trong lúc này, phía gia đình của 6 bị cáo cũng vô cùng lo lắng cho thân nhân khi 6 nguyên lãnh đạo, cán bộ của Agribank chi nhánh Hòa Bình vẫn bị tạm giam suốt 17 tháng qua trong khi có người sức khỏe kém, có người bị ung thư phải sử dụng thuốc điều trị hàng ngày.

Bên cạnh đó, họ có những bức xúc và không thể lý giải khi bị cáo phía Doanh nghiệp (Công ty Mía đường Hòa Bình) lại được tại ngoại chờ xét xử.

Theo thông tin mới nhất, ngày 18/11/2025, TAND tỉnh Phú Thọ đã ban hành Thông báo mở lại phiên tòa số 1039/2025/TB-TA về việc mở lại phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự này vào ngày 01/12/2025 sắp tới.