Tìm hiểu Phong tục gói bánh chưng, bánh giày và dựng cây nêu ngày Tết

Tết trở thành dịp để mỗi người hướng về tổ tiên, nguồn cội, bày tỏ lòng tri ân và gìn giữ những giá trị đạo lý truyền thống. Trong đó, phong tục gói bánh chưng, bánh giày và dựng cây nêu ngày Tết không chỉ mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, mà còn gửi gắm triết lý sống, ước vọng no đủ, bình an và tinh thần gắn kết gia đình, cộng đồng của người Việt qua nhiều thế hệ.

Phong tục gói bánh chưng, bánh giày

Theo quan niệm dân gian bánh giày có hình tròn tượng trưng cho Trời. Bánh thường có màu trắng, nhỏ được phủ lá xanh phía trên và dưới, mặt trên hình vòng cung giống như bầu trời. Trong xã hội Việt Nam thời xưa, bánh giày được xem là lễ vật linh thiêng dùng để tế Trời, tế Thần. Trời là đấng khai sáng vũ trụ, chủ tể trời đất. Thần là chủ trị địa phương.

Bánh giày còn được làm lễ vật cho những người được thăng quan tiến chức, hay học hành đỗ đạt. Biếu cặp bánh giày là có ý nói lên lòng mơ ước tân chức biết sống có đức độ, lấy quyền hành mà làm ích quốc lợi dân, thảo hoạch chương trình hành động theo ý trời hợp với lòng dân.

Nếu bánh giầy tượng trưng cho Trời thì bánh chưng với hình vuông tượng trưng cho Đất, đúng với quan niệm “Trời tròn, Đất vuông” của người Việt. Bánh giầy tượng trưng cho Trời, cho cha, cho rồng, cho sức mạnh… thì bánh chưng tượng trưng cho đất cho hình ảnh người mẹ, cho Âu Cơ, cho vẻ đẹp phúc hậu của Tiên.

Việc gói bánh chưng công phu hơn làm bánh giày, với nhiều công đoạn, cũng phản ánh sự đa dạng, phức tạp của đời sống nơi trần thế. Bánh được gói ghém từ những nguyên liệu quen thuộc của đồng quê như gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn, hành, tiêu…, qua thời gian bánh chưng trở thành hương vị đặc trưng không thể thiếu của ngày Tết.

Những lớp lá xanh bao bọc bên ngoài được ví như tình mẹ chở che cho con cái từ thuở lọt lòng đến khi trưởng thành. Ngày Tết, thưởng thức miếng bánh chưng cũng là lúc mỗi người lắng lại để cảm nhận tình mẫu tử, tình anh em ruột thịt - những người cùng sinh ra từ một cội nguồn.

Với màu xanh của lá, màu vàng của đậu, màu trắng của gạo và sắc béo của từng miếng thịt mỡ gợi nên hình ảnh no đủ, phồn thực, thể hiện mong ước an cư lạc nghiệp và cuộc sống yên bình nơi làng quê Việt. Đặc biệt, bánh chưng thường được buộc lạt và chia đều thành các phần bằng nhau, mang ý nghĩa biểu trưng cho sự công bằng, bình đẳng trong tổ chức cộng đồng làng xã từ xa xưa - nơi ruộng đất được phân chia hài hòa, mọi người không phân biệt giàu nghèo.

Phong tục dựng cây nêu

Bên cạnh bánh chưng, bánh giày, tục dựng cây nêu cũng là một nét văn hóa truyền thống đặc sắc của ngày Tết ở nhiều vùng quê Việt Nam. Cây nêu thường là cây tre cao khoảng 5–6 mét, được dựng trước sân nhà từ chiều hoặc tối trước đêm giao thừa. Trên ngọn nêu, người dân treo các vật dụng mang ý nghĩa tâm linh như túi trầu cau, ống sáo, mảnh kim loại… Khi gió thổi, các vật này va chạm phát ra âm thanh leng keng vui tai.

Người ta tin rằng, cây nêu và những vật treo trên đó có tác dụng xua đuổi tà ma, báo hiệu đây là nơi đã có chủ, không được quấy nhiễu. Ban đêm, người ta thường treo thêm đèn lồng trên cây nêu để soi đường cho tổ tiên về sum họp cùng con cháu trong những ngày đầu năm mới. Trước kia, khi còn tục đốt pháo, pháo thường được đốt dưới gốc nêu vào đêm trừ tịch để chào đón năm mới và xua đi điều xui rủi.

Cây nêu thường được dựng trước từ ngày 23 tháng Chạp, thời điểm Táo quân về trời. Theo quan niệm xưa, trong những ngày vắng Táo quân, tà ma dễ quấy nhiễu trần gian nên việc dựng cây nêu nhằm bảo vệ gia đình, giữ sự bình an. Đến hết ngày mồng 7 Tết, người dân sẽ làm lễ hạ nêu, khép lại chuỗi những ngày Tết. Ở một số đô thị, cây tre được thay thế bằng cây mía như một hình thức tượng trưng.

Về ý nghĩa của việc dựng cây nêu ngày Tết. Theo tích xưa, vùng đất tốt đều do quỷ chiếm dữ, con người phải làm thuê cho quỷ để kiếm sống. Đến một ngày nhờ có Đức phật hiến kế giúp con người thỏa thuận với quỷ xin một miếng đất nhỏ rộng bằng một cái bóng manh áo che phủ. Khi quỷ đồng ý, Đức Phật tung áo cà sa lên trời, chiếc áo bay mãi lên cao đổ bóng xuống che kín mặt đất đuổi quỷ ra biển đông.

Từ đó hàng năm con người dựng cây nêu treo vật lên cao để ngụ ý làm quỷ nhớ lại giao ước với con người đồng thời treo thêm một vài vật phẩm nhằm ân huệ cho quỷ có vật phẩm mà sống và chứng minh sự giao hòa của con người. Lễ thượng nêu muộn nhất phải được cử hành vào ngày 30 tháng chạp âm lịch, cùng ngày với lễ cúng tất niên tiếp đón những vong linh người quá cố trở về ăn Tết với gia đình.

Ngày nay, dù nhiều phong tục đã có sự thay đổi theo nhịp sống hiện đại, nhưng tục gói bánh chưng, bánh giày và dựng cây nêu vẫn là những giá trị văn hóa cốt lõi, góp phần làm nên bản sắc Tết Việt - nơi truyền thống và hiện tại giao hòa trong không khí thiêng liêng của mùa Xuân đoàn viên.