Di chúc viết tay “ba không” dưới góc nhìn của Luật sư

Theo Thạc sĩ, Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền - Giám đốc Công ty Luật HPL, Đoàn Luật sư TP HCM, sự thật là Bộ luật Dân sự không hề quy định mọi di chúc đều phải có người làm chứng chứng, phải qua công chứng hoặc chứng thực mới có giá trị pháp lý.

Một bản di chúc hoàn toàn viết tay, từ đầu đến cuối do chính người để lại di sản tự viết, tự ký tên, không có công chứng, không có chứng thực, thậm chí không có bất kỳ người làm chứng nào vẫn có thể là một di chúc hợp pháp nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện luật định.

Điều quan trọng nhất không phải là con dấu của Văn phòng công chứng, dấu chứng thực hay chữ ký xác nhận của người làm chứng; mà là ý chí tự nguyện và năng lực hành vi dân sự của người để lại di sản tại thời điểm lập di chúc.

Luật sư Huyền phân tích: Theo Bộ luật Dân sự năm 2015, người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt; việc lập di chúc hoàn toàn tự nguyện, không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép. Nội dung di chúc không được vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội và hình thức của di chúc phải phù hợp với quy định của pháp luật.

Đối với di chúc bằng văn bản không có người làm chứng, pháp luật còn đặt ra một yêu cầu rất quan trọng: toàn bộ nội dung di chúc phải do chính người lập di chúc tự viết và tự ký tên.

Nói cách khác, nếu cả chữ viết và chữ ký đều là của người để lại di sản thì việc không có công chứng hay không có người làm chứng không phải là căn cứ để tuyên di chúc vô hiệu.

Thực tiễn xét xử cho thấy, không ít vụ án thừa kế kéo dài nhiều năm chỉ vì các đồng thừa kế khẳng định: “Di chúc không công chứng nên vô hiệu”, dẫn đến tranh chấp.

Nhưng khi Tòa án tiến hành giám định chữ viết, chữ ký, xác minh tình trạng sức khỏe, xem xét hoàn cảnh lập di chúc và đánh giá các chứng cứ khác, nếu xác định người để viết di chúc hoàn toàn minh mẫn, tự nguyện lập di chúc thì bản di chúc viết tay vẫn có thể được công nhận và được ưu tiên thực hiện theo đúng ý chí của người đã mất.

Tuy nhiên, thực tế không có nghĩa mọi di chúc viết tay đều đương nhiên hợp pháp.

Đây cũng chính là loại di chúc dễ phát sinh tranh chấp nhất.

Sau khi người lập di chúc qua đời, những người không được hưởng di sản thường yêu cầu giám định chữ viết, chữ ký; cho rằng người lập di chúc bị bệnh, mất năng lực nhận thức; bị người khác ép buộc, dẫn dắt hoặc nội dung đã bị sửa chữa, thêm bớt.

Chỉ cần xuất hiện nghi ngờ về việc chữ viết không phải của người để lại di sản, chữ ký bị giả mạo, di chúc bị tẩy xóa, sửa chữa hoặc người lập di chúc không còn minh mẫn, thì việc chứng minh tính hợp pháp của di chúc sẽ trở nên vô cùng phức tạp.

Đó cũng là lý do vì sao nhiều bản di chúc viết tay tuy không trái pháp luật, nhưng vẫn phải trải qua quá trình giám định và tranh tụng kéo dài trước khi Tòa án đưa ra phán quyết cuối cùng.

Với kinh nghiệm nhiều năm tham gia bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp cho các đương sự trong các vụ án thừa kế, chia tài sản chung là di sản thừa kế, Thạc sĩ, Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền nhấn mạnh:  Công chứng không phải điều kiện bắt buộc để di chúc có hiệu lực, nhưng lại là một “lá chắn chứng cứ” rất quan trọng. Việc công chứng giúp giảm đáng kể nguy cơ tranh chấp về chữ viết, chữ ký, năng lực hành vi và ý chí tự nguyện của người lập di chúc.

Theo Luật sư Huyền, di chúc viết tay không công chứng không đồng nghĩa với vô hiệu. Nhưng khi người để lại di sản đã qua đời, chính người còn sống sẽ phải chứng minh đó là ý chí thật sự của họ.

Bởi vậy, quan điểm của Luật sư vẫn khuyên người dân nên công chứng di chúc để có biện pháp an toàn pháp lý, tránh phát sinh tranh chấp.  Một chữ ký trong Di chúc có thể quyết định cả khối tài sản hàng chục tỷ đồng, nhưng cũng có thể mở ra nhiều năm kiện tụng nếu không được lập đúng cách.