Vì sao dư luận thiếu thiện cảm với dự án BOT?

Vẫn còn những bất cập

Tại Hội thảo “Truyền thông về hạ tầng giao thông: Nhìn nhận và định hướng” do Hội Nhà báo Việt Nam và Hiệp hội các nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam phối hợp tổ chức hôm 4/9, nhiều đại biểu cho rằng, BOT là vấn đề nóng, nhiều trường hợp gây bức xúc dư luận vì cách tính phí, đặt trạm chưa hợp lý; tuy nhiên, xã hội nên có cách nhìn tích cực, thấu hiểu với nhà đầu tư BOT. Đại diện Kiểm toán Nhà nước cho hay, đầu tư hạ tầng giao thông theo hình thức BOT xuất hiện ở Việt Nam vài năm gần đây, mang lại hiệu quả rõ nét.

Nhiều đường cao tốc được mở, thuận lợi cho người dân, thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển. Cái lợi của đầu tư BOT là tận dụng được vốn tư nhân, tiết kiệm ngân sách, trong khi hạ tầng giao thông đất nước thì được phát triển. “Những đóng góp của BOT là không thể phủ nhận được”, vị đại diện Kiểm toán Nhà nước khẳng định. Tuy nhiên qua quá trình kiểm toán, đơn vị gặp không ít những tiêu cực, làm ảnh hưởng đến bản chất tốt đẹp vốn có của hình thức đầu tư BOT.

Theo đó, một số tiêu cực, hạn chế được phát hiện trong quá trình kiểm toán như: mức thu phí chưa hợp lí, trạm thu phí đặt không đúng vị trí; khoảng cách giữa các trạm BOT không đúng quy định; một số dự án BOT được thực hiện trên nền đường cũ, đường độc đạo, không đúng với tinh thần của BOT.

“Tại những dự án này, chủ đầu tư chỉ đổ lại nền rồi dựng trạm thu phí, trong khi đó đáng ra kinh phí sửa chữa, nâng cấp đường này người dân đã đóng góp thông qua hình thức khác. Một số BOT được xây trên các tuyến độc đạo, thiếu tính cạnh tranh, buộc người dân phải sử dụng. Điều này là không hợp lý, người dân phản ứng, gây bất ổn xã hội”, đại diện Kiểm toán Nhà nước nhìn nhận.

Một số đại biểu chỉ ra thêm các bất cập khác của BOT như doanh thu BOT chưa được quản lý chặt chẽ. Hiện nay, doanh thu được nhà đầu tư tự báo cáo hàng tháng, quý; lâu lâu mới có thanh tra, kiểm tra, nhưng vẫn thiếu chế tài giám sát hiệu quả; từ đó thiếu tính minh bạch, gây phản ứng từ người dân. Việc xác định mức thu phí cũng chưa có quy định rõ ràng, vẫn cào bằng mức thu phí giữa miền núi và miền xuôi; giữa BOT hầm, cầu và đường…

Trần tình của người trong cuộc

Ông Hồ Minh Hoàng - Chủ tịch Tập đoàn Đèo Cả cho biết, từ thực tiễn xây dựng nhiều dự án BOT, bản thân ông và doanh nghiệp phải đối mặt với nhiều khó khăn, rào cản. Theo ông Hoàng, cơ chế chính sách nước ta thường xuyên thay đổi khiến nhà đầu tư không kịp “trở tay”.

“Có trường hợp, sau khi Quốc hội có quy định mới, lập tức Bộ GTVT áp dụng luôn, làm luôn. Những cam kết trước đó với nhà đầu tư cũng bị xóa bỏ ngay mà không một lời bàn lại, nói lại với nhà đầu tư”, ông Hoàng nói và cho biết, những thay đổi đó làm cho cả nhà đầu tư và ngân hàng rối loạn.

Có trường hợp sau khi xảy ra sự cố, gặp vấn đề, nhiều đại diện cơ quan quản lý nhà nước lờ đi, không tham gia các cuộc họp bàn giải quyết sự cố. “Lúc đầu thì rải thảm, về sau thì rải đinh”, lời ông Hoàng. Cũng theo đại diện Đèo Cả, các tổ chức tín dụng thường xuyên thắt chặt với nhà đầu tư BOT; điều kiện vay vốn ngày càng ngặt nghèo.

“Khi xảy ra sự cố, họ chỉ biết thu đúng, thu đủ mà không ngồi lại với nhau để thấu hiểu, tạo điều kiện và cùng xử lí”, ông Hoàng nói thêm. Trong khi đó, đại diện Tổng Công ty Phát triển Hạ tầng và đầu tư tài chính Việt Nam (Vidifi), đơn vị đầu tư cao tốc Hà Nội - Hải Phòng cho biết, trước khi thực hiện dự án, Nhà nước cam kết dùng ngân sách hỗ trợ giải phóng mặt bằng, với tổng kinh phí hơn 4.000 tỷ đồng. Thế nhưng, đường đã làm xong và đưa vào sử dụng từ lâu, nhưng tới giờ này cam kết trên vẫn chưa được thực hiện và chưa biết khi nào mới thực hiện.

Phát biểu tại hội thảo, Chuyên gia kinh tế Trần Đình Thiên - Nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam cho rằng, phát triển hạ tầng giao thông theo hình thức BOT là một sự đột phá về cách làm, thể chế. “Vì là đột phá nên trong thực tiễn sẽ phát sinh vướng mắc”, ông Thiên nói và cho rằng vướng mắc về chính sách, pháp luật là rõ hơn cả.

“Cách làm chính sách của chúng ta đang có sự bất ổn, liên tục thay đổi; ra luật theo kiểu cơi nới, sửa đổi, không cố định. Điều này gây rất nhiều khó khăn cho nhà đầu tư, không thu hút được nhà đầu tư”, ông Thiên nói. Chuyên gia kinh tế này cũng cho rằng, phát triển hạ tầng giao thông là sứ mệnh quốc gia, các Bộ, ngành, Chính phủ, các tổ chức tín dụng nên chia sẻ, tạo điều kiện để nhà đầu tư thực hiện các dự án BOT vì sự phát triển chung của đất nước.

Ông Hồ Quang Lợi - Phó Chủ tịch thường trực Hội Nhà báo Việt Nam khẳng định, tại Hội thảo này, đã có hơn 10 bài tham luận, ý kiến và 4 phim được trình chiếu. Tất cả những bài tham luận, ý kiến phát biểu, các thước phim sống động và các bài báo trong khuôn khổ của Hội thảo đã phản ánh quyết tâm, trách nhiệm cao của Ban chỉ đạo, Ban tổ chức, các nhà khoa học, nhà quản lý, nhà báo, nhà đầu tư về một vấn đề quan trọng đang là thời sự nóng bỏng của cả nước.

Giá trị các tham luận, các ý kiến phát biểu không chỉ là các luận cứ khoa học, nhằm chứng minh làm rõ vấn đề mà còn có giá trị thực tiễn rất lớn. Từ tiếng nói của người trong cuộc, của các nhà quản lý, các nhà đầu tư, các chuyên gia, những người nhiều năm trăn trở với lĩnh vực hạ tầng giao thông đất nước và những dẫn chứng thuyết phục của cơ quan kiểm toán, ngân hàng đã phản ánh khá toàn diện, chân thực mô hình BOT của cả nước.

Qua đó giới báo chí truyền thông nhìn nhận được thực trạng, nhìn lại chính mình để làm tốt hơn vai trò của báo chí là xóa bỏ sự nhìn nhận thiên lệch và định kiến trong một bộ phận của cộng đồng xã hội về BOT.