Nghị quyết 57 - “Bà đỡ” cho khởi nghiệp bền vững - (Bài 3): Startup và bài học bảo hộ sở hữu trí tuệ

Đăng ký, bảo hộ SHTT - việc không thể xem nhẹ

Trong hành trình khởi nghiệp, nhiều doanh nghiệp chỉ tập trung vào sản phẩm và thị trường mà quên rằng tài sản trí tuệ bao gồm thương hiệu, sáng chế, thiết kế… mới là nền móng có giá trị lâu dài. Khi không được đăng ký và bảo hộ kịp thời, những tài sản vô hình này có thể do người khác sở hữu, kéo theo hệ lụy pháp lý nghiêm trọng.

Không ít startup đã phải trả giá đắt chỉ vì coi nhẹ việc đăng ký SHTT. Bên cạnh việc đăng ký doanh nghiệp khi khởi sự kinh doanh, thì việc bảo hộ SHTT là trụ cột pháp lý thứ hai mà startup không thể lơ là.

Tài sản trí tuệ như thương hiệu, sáng chế, kiểu dáng, bí quyết công nghệ, nội dung sáng tạo thường là nền tảng của các công ty khởi nghiệp. Pháp luật hiện hành đã trao cho startup công cụ để bảo vệ những tài sản vô hình này, nhưng đòi hỏi doanh nghiệp phải chủ động đăng ký, xác lập quyền kịp thời.

Theo quy định tại Điều 6 Luật SHTT sửa đổi năm 2022, quyền SHTT được xác lập theo hai phương thức: (i) tự động phát sinh không cần đăng ký đối với quyền tác giả, quyền liên quan; (ii) đăng ký và được cơ quan nhà nước cấp văn bằng bảo hộ đối với quyền sở hữu công nghiệp (nhãn hiệu, sáng chế, kiểu dáng công nghiệp...).

Nói cách khác, muốn được bảo vệ độc quyền bằng pháp luật, các tài sản như thương hiệu, sáng chế, kiểu dáng... phải được startup đăng ký và cấp giấy chứng nhận. Điểm đáng lưu ý là Điều 90 Luật SHTT áp dụng nguyên tắc "nộp đơn đầu tiên", nếu nhiều đơn cùng đăng ký một đối tượng (ví dụ trùng hoặc tương tự nhãn hiệu), người nộp trước sẽ được ưu tiên bảo hộ.

Đây là nguyên tắc then chốt nhằm khuyến khích các doanh nghiệp đăng ký bảo hộ SHTT sớm, tránh để “chậm chân” dẫn đến mất quyền vào tay người khác. Trên thực tế, nhiều startup Việt xem nhẹ việc đăng ký SHTT, đặc biệt là nhãn hiệu và kiểu dáng sản phẩm. Họ dốc sức phát triển sản phẩm, đẩy mạnh marketing để chiếm lĩnh thị trường nhưng lại quên rằng thương hiệu chính là tài sản quan trọng cần được bảo vệ ngay từ đầu.

Chỉ đến khi thương hiệu đã có chỗ đứng trên thị trường, doanh nghiệp mới nghĩ đến việc đăng ký bảo hộ, có thể đã quá muộn. Không ít trường hợp tên thương mại, nhãn hiệu của startup bị bên khác đăng ký trước, dẫn đến nguy cơ vướng tranh chấp pháp lý và bị từ chối cấp văn bằng bảo hộ.

Thậm chí, việc sử dụng thương hiệu trùng hoặc tương tự với nhãn hiệu đã được bảo hộ của người khác có thể bị xem là xâm phạm quyền SHTT và bị xử phạt theo luật định. Thiệt hại sẽ rất lớn nếu startup buộc phải đổi tên thương hiệu sau khi đã kinh doanh dẫn đến doanh nghiệp mất thời gian, chi phí xây dựng lại hình ảnh từ đầu, trong khi khách hàng đã quen với thương hiệu cũ. Còn nếu muốn mua lại thương hiệu từ người khác, chi phí có thể cực kỳ cao, thậm chí vượt quá khả năng tài chính của startup.

Dù trong kịch bản nào, doanh nghiệp chậm chân vẫn là bên chịu thiệt. Bài học rút ra là việc xây dựng và bảo hộ thương hiệu phải được ưu tiên ngay từ đầu để tạo một “tấm khiên” vững chắc trước áp lực cạnh tranh trong tương lai.

Những bài học quá khứ

Một ví dụ điển hình là thương hiệu cà phê Buôn Ma Thuột, niềm tự hào của ngành cà phê Việt Nam, từng bị đăng ký bảo hộ độc quyền tại Trung Quốc bởi một công ty địa phương. Năm 2011, dư luận xôn xao khi hai nhãn hiệu “Buon Ma Thuot Coffee” kèm logo đã được cơ quan SHTT Trung Quốc cấp chứng nhận cho Công ty Guangzhou Buon Ma Thuot Coffee Co., Ltd., với thời hạn bảo hộ 10 năm.

Việc “mất” thương hiệu vùng địa lý nổi tiếng vào tay doanh nghiệp ngoại quốc khiến các nhà xuất khẩu cà phê Việt gặp nhiều khó khăn, lo lắng. Tương tự, thương hiệu cà phê “Đắk Lắk” cũng từng bị một công ty tại Pháp đăng ký độc quyền từ năm 1997 và bảo hộ tại hơn 10 quốc gia.

Những sự việc này cho thấy tính chất lãnh thổ của quyền SHTT, việc đăng ký bảo hộ ở Việt Nam chỉ có hiệu lực trong phạm vi Việt Nam. Nếu muốn xuất khẩu hay mở rộng thị trường ra nước ngoài, startup cần chủ động đăng ký bảo hộ tại các quốc gia dự kiến kinh doanh (hoặc thông qua hệ thống Madrid đối với nhãn hiệu, PCT đối với sáng chế...). Chiến lược SHTT bài bản ngay từ đầu giúp startup tránh cảnh “mất bò mới lo làm chuồng”, tức mất thương hiệu rồi mới cuống cuồng đi đăng ký bảo vệ.

Theo ông Trần Lê Hồng - Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), quyền SHTT, đặc biệt là nhãn hiệu và tên thương mại, ngày càng giữ vai trò then chốt trong chiến lược phát triển thương hiệu của doanh nghiệp. “Không chỉ là nền tảng pháp lý, sở hữu trí tuệ còn là công cụ giúp tăng giá trị sản phẩm, khẳng định vị thế thương hiệu trên cả thị trường trong nước lẫn quốc tế”, ông nhấn mạnh.

Cũng theo ông Hồng, đăng ký SHTT ở nước ngoài không hề phức tạp như nhiều người nghĩ. Vấn đề lớn nhất nằm ở nhận thức, cần coi đó là một phần không thể thiếu trong chiến lược phát triển kinh doanh. Một ví dụ điển hình cho hệ lụy khi chậm trễ bảo hộ tài sản trí tuệ là câu chuyện về gạo ST25 loại gạo từng đoạt danh hiệu "Ngon nhất thế giới".

Dù nổi tiếng tại thị trường trong nước và quốc tế, nhưng nhãn hiệu “Gạo Ông Cua” đại diện cho giống gạo ST25 lại từng bị một số doanh nghiệp tại Mỹ đăng ký bảo hộ trước. Điều này khiến doanh nghiệp tư nhân Hồ Quang Trí, đơn vị sở hữu giống lúa ST25, phải đối mặt với nguy cơ tranh chấp pháp lý phức tạp, thậm chí ảnh hưởng đến khả năng xuất khẩu chính ngạch.

Tài sản trí tuệ không chỉ là thương hiệu

Bên cạnh thương hiệu, các tài sản trí tuệ khác của startup như sáng chế, giải pháp kỹ thuật, kiểu dáng thiết kế, phần mềm, bí mật kinh doanh… cũng cần được xác lập quyền kịp thời. Với sáng chế và giải pháp kỹ thuật, doanh nghiệp cần sớm nộp đơn đăng ký bằng sáng chế (patent); với logo và thiết kế độc đáo, có thể đăng ký bản quyền hoặc kiểu dáng công nghiệp tùy trường hợp cụ thể. Đối với các bí quyết kinh doanh hoặc dữ liệu có giá trị cao, cần có thỏa thuận bảo mật (NDA) ràng buộc rõ ràng với các bên liên quan, từ nhân sự đến đối tác.

Không chỉ đối mặt với nguy cơ bị bên ngoài sao chép, startup còn cần phòng ngừa rủi ro từ chính nội bộ. Một vấn đề phổ biến là thiếu cơ chế chuyển giao tài sản trí tuệ từ cá nhân sáng lập sang công ty. Nhiều startup đã phải trả giá đắt khi một đồng sáng lập nắm giữ công nghệ cốt lõi, nhưng khi rút khỏi dự án, công nghệ đó không thuộc về công ty mà vẫn do cá nhân sở hữu. Kết quả là dự án mất "linh hồn", sụp đổ ngay trong giai đoạn tăng trưởng.

Vì vậy, ngay từ khi thành lập, các sáng lập viên cần có sự thống nhất bằng văn bản về việc toàn bộ tài sản trí tuệ bao gồm phần mềm, thiết kế, ý tưởng kỹ thuật… đều thuộc quyền sở hữu của công ty. Việc này có thể được thể hiện thông qua điều lệ công ty, thỏa thuận cổ đông hoặc hợp đồng lao động với nhân sự chủ chốt. Càng minh bạch về quyền sở hữu trí tuệ, startup càng có nền tảng vững chắc để vận hành và gọi vốn.

Thực tế, đây là một trong những tiêu chí được nhà đầu tư đặc biệt quan tâm. Khi rót vốn, họ cần xác định rõ các tài sản vô hình như công nghệ, phần mềm, thương hiệu… đã được pháp luật bảo hộ và đang thuộc sở hữu hợp pháp của công ty, chứ không phải mập mờ giữa cá nhân với tổ chức. Bất kỳ rủi ro nào về quyền sở hữu trí tuệ cũng có thể khiến thương vụ đầu tư đổ vỡ.

Nghị quyết 57 nhấn mạnh việc xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia, trong đó có các chính sách khuyến khích bảo hộ tài sản trí tuệ, hỗ trợ doanh nghiệp đăng ký sáng chế, nhãn hiệu, kiểu dáng trong nước và quốc tế. Đây là định hướng có tính chiến lược, tạo ra niềm tin để cộng đồng startup mạnh dạn hơn trong việc bảo vệ thành quả trí tuệ, từng bước nâng tầm thương hiệu Việt trên bản đồ đổi mới toàn cầu.

Một minh chứng rõ nét về tầm quan trọng của sở hữu trí tuệ là vụ tranh chấp giữa Sconnect (Việt Nam) chủ sở hữu loạt phim hoạt hình Wolfoo, với công ty Anh quốc nắm bản quyền Peppa Pig. Đầu năm 2022, Entertainment One (Anh) khởi kiện Sconnect tại Tòa án London, cáo buộc Wolfoo vi phạm bản quyền và cạnh tranh không lành mạnh với Peppa Pig. Vụ kiện kéo dài đã khiến hàng nghìn video Wolfoo trên YouTube bị gỡ bỏ, gây thiệt hại nặng nề về doanh thu và uy tín.

Dù Sconnect đã phản tố và giành thắng lợi một phần tại Nga và Trung Quốc, song đây vẫn là hồi chuông cảnh tỉnh cho các startup Việt khi vươn ra thị trường quốc tế. Trong môi trường toàn cầu hóa, tranh chấp SHTT không chỉ là rủi ro pháp lý, mà còn là “cuộc chiến mềm” giữa các mô hình sáng tạo. Startup cần nghiên cứu kỹ bản quyền, nhãn hiệu của bên thứ ba, đồng thời đăng ký bảo hộ tài sản trí tuệ của mình tại các thị trường trọng điểm để có thể chủ động phòng ngừa và ứng phó hiệu quả khi có tranh chấp xuyên biên giới.

(Đón đọc Bài 4: Gỡ vướng pháp lý cho doanh nghiệp nhỏ và vừa)