Giữ hương Xuân ở làng nghề bánh tráng trăm năm

Nghề làm bánh tráng thủ công phụ thuộc lớn vào thời tiết, giá bán không cao, thu nhập bấp bênh khiến nhiều hộ dân khó duy trì sinh kế trong bối cảnh chi phí sinh hoạt ngày càng tăng. Chính điều đó đang đặt nghề truyền thống này trước nguy cơ mai một.

Một nắng hai sương

Nghề sản xuất bánh tráng tại xã Phú Hòa Đông có lịch sử lâu đời, gắn bó mật thiết với đời sống sinh hoạt của nhiều thế hệ cư dân vùng đất Củ Chi. Trong cấu trúc văn hóa nông nghiệp của người Việt, các nghề thủ công truyền thống không chỉ tạo kế sinh nhai, mà còn lưu giữ tri thức dân gian, ký ức cộng đồng và đạo lý lao động bền bỉ.
Nghề làm bánh tráng, dù mộc mạc và giản dị, lại hàm chứa chiều sâu văn hóa rõ nét, phản ánh nếp sống, tinh thần lao động và bản sắc của cư dân nông thôn Nam Bộ.

Tại các làng nghề bánh tráng, đặc biệt là Phú Hòa Đông, phụ nữ là lực lượng lao động chủ lực. Từ khâu ngâm gạo, xay bột, pha bột, tráng bánh đến phơi nắng, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, kinh nghiệm và cảm nhận tinh tế. Người thợ phải thức dậy từ 1-2 giờ sáng, bắt đầu công việc khi cả làng còn yên giấc. Gạo phải đúng loại, bột phải đúng độ sánh, lửa phải đều, nắng phải vừa. Những “bí quyết nghề” ấy không được ghi chép thành văn bản, mà được truyền nối qua thực hành lao động bền bỉ qua nhiều thế hệ.

Từ quá trình lao động khắt khe đó, bánh tráng không chỉ là thực phẩm thông thường. Từ bánh tráng nem, bánh tráng mè, bánh tráng nướng đến bánh tráng cuốn, bánh tráng trộn…, mỗi sản phẩm đều mang dấu ấn vùng miền, trở thành một phần ký ức ẩm thực và là hàng hóa có giá trị trên thị trường trong nước và quốc tế.

Đặc biệt, với bánh tráng phơi sương, loại bánh đòi hỏi kỹ thuật cao, người làm phải tráng hai lớp bánh, phơi nắng nhẹ, nướng vừa tay rồi tiếp tục phơi sương ban đêm. Người thợ phải thức khuya, dậy sớm, canh từng làn sương để bánh đạt độ dẻo mềm đặc trưng.

Chung tay gìn giữ

Nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, kinh tế của nghề truyền thống, UBND TP HCM đã ban hành Quyết định số 4568/QĐ-UBND ngày 14/10/2024, chính thức công nhận nghề sản xuất bánh tráng tại xã Phú Hòa Đông (huyện Củ Chi cũ) là nghề truyền thống.

Ông Nguyễn Văn Dũng - Phó Chủ tịch UBND TP HCM khẳng định, bảo tồn và phát triển làng nghề truyền thống là một cấu phần quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của Thành phố. Làng nghề vì thế không chỉ được nhìn nhận như một đơn vị sản xuất thủ công, mà là không gian lưu giữ tri thức bản địa, bản sắc văn hóa và nền tảng sinh kế bền vững cho khu vực nông thôn.

Theo định hướng của TP HCM, phát triển làng nghề không phải là “bảo tồn tĩnh”, mà là tái cấu trúc theo hướng hiện đại, gắn truyền thống với đổi mới sáng tạo. Thành phố xác định cần chuẩn hóa sản phẩm, xây dựng thương hiệu, phát triển mô hình OCOP, thúc đẩy kinh tế tập thể, ứng dụng khoa học, công nghệ và mở rộng thị trường tiêu thụ trong nước và xuất khẩu. Khi được kết nối với du lịch nông thôn, giáo dục trải nghiệm và kinh tế sáng tạo, giá trị của làng nghề sẽ được nâng lên, tạo thêm việc làm và giữ chân lao động tại chỗ.

Từ phía doanh nghiệp, bà Võ Thị Bích Hạnh - Giám đốc Công ty TNHH bánh tráng Thành Danh (Củ Chi) cho rằng, để giữ nghề bền vững, điều kiện tiên quyết là nghề phải “sống được”. Hương vị truyền thống vẫn là cốt lõi, nhưng quy trình sản xuất, quản trị và tiếp cận thị trường cần được tổ chức theo hướng hiện đại. Phụ nữ vì thế không chỉ là người trực tiếp tráng bánh, mà ngày càng đóng vai trò quản lý, sáng tạo sản phẩm và kết nối thị trường.

Tìm hướng đi mới

Thực tế tại Phú Hòa Đông cho thấy, nhiều hộ dân đã kết hợp sản xuất với du lịch trải nghiệm. Du khách không chỉ mua sản phẩm, mà còn trực tiếp tham gia tráng bánh, phơi bánh, nghe câu chuyện về làng nghề. Cách làm này góp phần gia tăng giá trị sản phẩm và lan tỏa bản sắc văn hóa trong không gian đô thị lớn.

Theo người dân địa phương, một trong những nguyên nhân khiến nghề làm bánh tráng mai một là sự thay đổi của dòng chảy kinh tế thị trường. Thế hệ trước coi nghề là sinh kế gắn với niềm tự hào và truyền thống gia đình. Trong khi đó, thế hệ trẻ ngày nay có nhiều lựa chọn nghề nghiệp ổn định, thu nhập cao hơn, nên ít người còn mặn mà với nghề làm bánh tráng vốn vất vả, thu nhập thấp.

Bà Nguyễn Thị Mai (55 tuổi, xã Phú Hòa Đông), một trong số ít người còn gắn bó với nghề, chia sẻ đã hơn 30 năm tráng bánh thủ công. Dù nghề trải qua nhiều thăng trầm, đặc biệt trong những năm gần đây, bà vẫn bám trụ vì đã quen chịu cực. Tuy nhiên, các con của bà đều chọn con đường khác sau khi học xong đại học. “Không thể ép con theo nghề được”, bà Mai nói, nhưng vẫn không giấu được nỗi lo nghề truyền thống rồi sẽ mai một.

Theo bà Mai, trước đây cả xã gần như nhà nào cũng tráng bánh, bánh phơi kín từ trong sân ra ngoài ngõ. Nay chỉ còn vài hộ còn theo nghề. Nghề bánh tráng thủ công vất vả nhất là những ngày mưa, vừa tráng bánh vừa canh thời tiết, chỉ cần bánh gặp mưa là coi như mất trắng. Chi phí nguyên liệu ngày càng tăng, trong khi giá bán không theo kịp, khiến nghề càng thêm khó khăn.

Hiện trên địa bàn xã Phú Hòa Đông (TP HCM) có khoảng 70 doanh nghiệp, cơ sở, hợp tác xã làng nghề bánh tráng và 15 hộ tráng bánh thủ công. Việc nghề làm bánh tráng truyền thống được công nhận là nghề truyền thống không chỉ là sự ghi nhận giá trị văn hóa, kinh tế, mà còn mở ra cơ hội tiếp cận các chính sách hỗ trợ theo Nghị định 52/2018/NĐ-CP của Chính phủ.