Dự thảo Luật Đất đai sửa đổi: Đề xuất mở rộng các trường hợp Nhà nước thu hồi đất

Bổ sung nhiều trường hợp Nhà nước được thu hồi đất

Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa hoàn thành tờ trình dự án Luật Đất đai (sửa đổi) để trình Chính phủ. Dự thảo lần này đáng chú ý với hàng loạt đề xuất liên quan trực tiếp đến quyền sử dụng đất, thu hồi đất, trưng dụng đất, phát triển và khai thác quỹ đất.

Theo cơ quan soạn thảo, các quy định mới nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn trong quá trình tổ chức thực hiện pháp luật đất đai, đồng thời bảo đảm việc thu hồi đất được thực hiện đúng mục đích, đúng đối tượng và trong những trường hợp thật sự cần thiết vì lợi ích quốc gia, công cộng.

So với Luật Đất đai hiện hành, dự thảo cơ bản giữ nguyên các trường hợp Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh và để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.

Tuy nhiên, dự thảo bổ sung một số trường hợp cụ thể.

Đối với mục đích quốc phòng, an ninh, Nhà nước có thể thu hồi đất để xây dựng bãi tạm giữ phương tiện vi phạm, phương tiện liên quan đến tai nạn; trung tâm sát hạch, cấp giấy phép lái xe và nhà khách nhằm đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ quốc phòng, an ninh.

Đối với phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, dự thảo bổ sung trường hợp thu hồi đất để thực hiện điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên; thực hiện dự án đầu tư xây dựng nhà ở công vụ, nhà ở cho thuê và nhà ở chính sách.

Đáng chú ý, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề xuất rà soát, sửa đổi, bổ sung một số trường hợp thu hồi đất để bảo đảm thống nhất với pháp luật chuyên ngành.

Các trường hợp mới được đề cập gồm dự án, công trình phục vụ đổi mới sáng tạo, hỗ trợ khởi nghiệp, bảo tồn thiên nhiên; công trình đê điều, hành lang bảo vệ đê điều mà việc thực hiện dự án phải thu hồi đất.

Trong lĩnh vực phát triển kinh tế, dự thảo còn bổ sung việc thu hồi đất để thực hiện dự án xây dựng trung tâm logistics phục vụ cảng biển, cảng hàng không, cảng thủy nội địa có quy mô sử dụng đất trên 50ha; dự án sản xuất, chế biến nông - lâm - thủy sản...

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Điều 36 của dự thảo được thiết kế để bao quát các dự án hạ tầng, phát triển kinh tế, chỉnh trang đô thị - nông thôn, an sinh xã hội và tổ chức lại không gian phát triển.

Điểm đáng chú ý là cơ quan soạn thảo nhấn mạnh nguyên tắc chỉ thu hồi đất trong trường hợp thật cần thiết vì lợi ích quốc gia, công cộng.

Phân nhóm các trường hợp thu hồi đất, bổ sung cơ chế xử lý dự án đặc thù

Để thuận lợi cho việc áp dụng trên thực tế, dự thảo chia các trường hợp thu hồi đất thành 6 nhóm.

Thứ nhất, nhóm xây dựng trụ sở cơ quan, công trình sự nghiệp.

Thứ hai, nhóm xây dựng công trình công cộng, hạ tầng kỹ thuật.

Thứ ba, nhóm dự án phục vụ chính sách an sinh xã hội.

Thứ tư, nhóm thực hiện dự án phát triển kinh tế, dự án xây dựng, chỉnh trang đô thị, nông thôn.

Thứ năm, nhóm thu hồi đất để thực hiện điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Thứ sáu, nhóm thực hiện dự án đã được Quốc hội, Thủ tướng Chính phủ chấp thuận, quyết định chủ trương đầu tư theo quy định pháp luật.

Một vấn đề pháp lý đáng chú ý là dự thảo dự liệu cả trường hợp dự án, công trình vì lợi ích quốc gia, công cộng nhưng không thuộc các nhóm nêu trên.

Theo đó, Quốc hội sẽ sửa đổi, bổ sung các trường hợp thu hồi đất theo trình tự, thủ tục rút gọn.

Cách tiếp cận này nhằm hạn chế tình trạng phải sửa đổi toàn diện hệ thống quy định khi phát sinh những dự án đặc thù, đồng thời tạo cơ chế pháp lý để xử lý các yêu cầu phát triển mới.

Tuy nhiên, việc bổ sung các trường hợp thu hồi đất cũng đặt ra yêu cầu phải kiểm soát chặt chẽ căn cứ, trình tự, thủ tục và phạm vi thu hồi, bởi đây là vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất.

Một điểm mới khác trong dự thảo là đề xuất trao thêm vai trò cho HĐND cấp tỉnh trong việc quyết định phạm vi vùng phụ cận các công trình kết cấu hạ tầng theo quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và có tiềm năng phát triển.

Quỹ đất tại các khu vực này có thể được thu hồi để thực hiện dự án khu đô thị, khu dân cư nông thôn, thương mại, dịch vụ hoặc tạo quỹ đất để đấu giá quyền sử dụng đất.

Dự thảo đồng thời đưa ra định hướng khuyến khích phát triển đô thị theo mô hình TOD.

Theo đó, việc phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng được thực hiện nhằm khai thác đồng bộ quỹ đất vùng phụ cận, đồng thời triển khai dự án hạ tầng giao thông với các dự án phát triển đô thị, thương mại, dịch vụ trong khu vực TOD.

Mục tiêu là tạo nguồn thu từ đất để ưu tiên tái đầu tư cho hệ thống giao thông công cộng và hạ tầng đô thị.

Nếu được thể chế hóa, cơ chế này có thể tạo thêm nguồn lực đất đai cho phát triển hạ tầng. Tuy nhiên, việc xác định ranh giới vùng phụ cận, phương thức thu hồi, quản lý và khai thác quỹ đất cũng sẽ là những vấn đề cần được quy định minh bạch để tránh phát sinh tranh chấp, khiếu nại và bảo đảm quyền lợi của người có đất bị thu hồi.

Đáng chú ý, dự thảo còn cho phép UBND cấp xã và tổ chức phát triển quỹ đất được cho thuê đất ngắn hạn đối với quỹ đất được giao quản lý.

Đây được xem là giải pháp nhằm khai thác quỹ đất hợp lý, tránh tình trạng đất công bị bỏ trống, sử dụng kém hiệu quả trong thời gian chờ thực hiện quy hoạch hoặc dự án.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết dự án Luật Đất đai (sửa đổi) dự kiến được trình Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ 2 vào tháng 10/2026.

Với phạm vi sửa đổi lớn, đặc biệt ở các quy định về thu hồi đất và khai thác quỹ đất, dự thảo được kỳ vọng tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý cho quản lý, sử dụng đất, đồng thời tháo gỡ những vướng mắc đang phát sinh trong thực tiễn.