Tạo dựng không gian xanh cho hành trình phát triển mới tại Quảng Ninh

Việc trở thành thành phố trực thuộc Trung ương không chỉ mở rộng không gian phát triển, nâng tầm vị thế của Quảng Ninh, mà còn đặt địa phương trước một yêu cầu lớn hơn, đó là làm thế nào để mỗi bước tăng trưởng đều tạo ra giá trị bền vững, để những công trình mới, khu đô thị mới, khu công nghiệp mới không làm gia tăng áp lực lên môi trường sống.

Với một địa phương có cả công nghiệp, đô thị, biển đảo, du lịch và những hệ sinh thái đặc biệt, bảo vệ môi trường vì thế không còn là nhiệm vụ riêng của ngành tài nguyên và môi trường, mà phải trở thành một trụ cột trong chiến lược phát triển thành phố.

Quảng Ninh bước vào giai đoạn mới với nền tảng kinh tế mạnh và hệ thống hạ tầng ngày càng đồng bộ. Nhưng chính tốc độ phát triển đó cũng tạo ra những sức ép mới.

Hoạt động sản xuất công nghiệp, giao thông, xây dựng, đô thị hóa, du lịch, dịch vụ, cảng biển và dân cư tập trung đều làm gia tăng nhu cầu sử dụng tài nguyên, năng lượng và phát sinh chất thải.

Đặc thù của Quảng Ninh càng khiến bài toán trở nên phức tạp. Đây là vùng đất từng gắn chặt với khai thác than và công nghiệp nặng, đồng thời sở hữu Vịnh Hạ Long, Vịnh Bái Tử Long, hệ thống đảo, rừng và vùng biển rộng lớn.

Một bên là yêu cầu tạo động lực tăng trưởng, một bên là nhiệm vụ bảo vệ những giá trị tự nhiên đã tạo nên thương hiệu và lợi thế cạnh tranh của địa phương.

Theo quy hoạch, Quảng Ninh có 27 khu công nghiệp, trong đó 8 khu đã đi vào hoạt động. Hệ thống thu gom, xử lý nước thải tập trung tại các khu công nghiệp đang hoạt động được đầu tư, cùng yêu cầu nước thải từ từng nhà máy phải được xử lý đạt yêu cầu trước khi đấu nối vào hệ thống chung.

Đây là bước tiến quan trọng trong kiểm soát nguồn thải công nghiệp, hạn chế nguy cơ tác động trực tiếp tới môi trường đất, nước và khu dân cư.

Tuy nhiên, khi quy mô phát triển được nâng lên, tiêu chuẩn môi trường cũng phải nâng theo. Quảng Ninh đang chuyển mạnh từ thu hút đầu tư theo số lượng và quy mô sang lựa chọn những dự án có chất lượng, công nghệ cao, giá trị gia tăng lớn, tiết kiệm tài nguyên và thân thiện với môi trường.

Điện tử, bán dẫn, cơ khí chính xác, công nghiệp hỗ trợ, chế biến, chế tạo và công nghệ cao được định hướng trở thành những lĩnh vực quan trọng trong cơ cấu công nghiệp mới.

Đây không chỉ là sự thay đổi về cơ cấu ngành nghề, mà còn là sự thay đổi về triết lý phát triển. Một dự án trong tương lai không thể chỉ được đánh giá bằng số vốn đầu tư, diện tích sử dụng đất hay số việc làm tạo ra, mà phải được nhìn nhận cả ở lượng phát thải, mức tiêu hao năng lượng, khả năng tái sử dụng nước, xử lý chất thải và mức độ đóng góp vào chuỗi giá trị xanh.

Bởi vậy, một trong những giải pháp căn cơ là kiểm soát môi trường ngay từ khâu quy hoạch và lựa chọn dự án. Không để đến khi nhà máy đi vào hoạt động mới xử lý ô nhiễm, mà phải tính toán trước nguồn nước, chất thải, giao thông, cây xanh, khoảng cách với khu dân cư và sức chịu tải của hệ sinh thái. Những dự án có công nghệ lạc hậu, nguy cơ phát thải cao phải được sàng lọc ngay từ đầu.

Cùng với kiểm soát nguồn thải, Quảng Ninh đang từng bước hiện đại hóa phương thức giám sát môi trường. Hệ thống quan trắc tự động tại các khu vực và nguồn thải có nguy cơ cao giúp cơ quan quản lý theo dõi thường xuyên, phát hiện biến động bất thường và phục vụ cảnh báo, kiểm tra, xử lý.

Đây là hướng đi cần tiếp tục được đầu tư mạnh hơn trong giai đoạn tới. Mục tiêu không chỉ là có nhiều trạm quan trắc, mà phải hình thành một hệ thống quản trị môi trường dựa trên dữ liệu.

Dữ liệu về không khí, nước, tiếng ồn, nguồn thải cần được kết nối với dữ liệu quy hoạch, giao thông, khí tượng, sản xuất và dân cư để có thể dự báo nguy cơ thay vì chỉ xử lý hậu quả.

Một thành phố hiện đại cũng không thể thiếu hạ tầng môi trường tương xứng với tốc độ đô thị hóa. Khi các khu đô thị, khu dân cư và các trung tâm dịch vụ ngày càng mở rộng, hệ thống thu gom và xử lý nước thải sinh hoạt phải được đầu tư đồng bộ; chất thải rắn phải được phân loại, thu gom và xử lý theo hướng giảm chôn lấp; không gian xanh phải được coi là một thành phần thiết yếu của quy hoạch đô thị.

Trong đó, phân loại chất thải tại nguồn và phát triển kinh tế tuần hoàn cần trở thành một hướng ưu tiên. Thay vì coi rác thải là thứ phải loại bỏ, cần từng bước biến một phần chất thải thành nguyên liệu đầu vào cho quá trình sản xuất.

Doanh nghiệp cần được khuyến khích tái sử dụng nước, tiết kiệm năng lượng, tận dụng phụ phẩm và sử dụng vật liệu tái chế. Người dân cần thay đổi thói quen tiêu dùng, giảm chất thải nhựa và thực hiện phân loại rác ngay từ gia đình.

Nếu làm tốt, đây không chỉ là giải pháp môi trường mà còn mở ra một không gian kinh tế mới, tạo việc làm và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên.

Đặc biệt, đối với Quảng Ninh, bảo vệ môi trường biển phải được đặt ở vị trí chiến lược. Vịnh Hạ Long, Vịnh Bái Tử Long và vùng biển đảo không chỉ là tài sản thiên nhiên mà còn là nguồn vốn phát triển du lịch, dịch vụ và kinh tế biển.

Mọi hoạt động đầu tư, xây dựng, giao thông, nuôi trồng thủy sản, du lịch và dịch vụ ven biển cần được đặt trong giới hạn sức chịu tải của hệ sinh thái.

Không thể phát triển du lịch bằng việc gia tăng số lượng khách mà bỏ qua khả năng tiếp nhận của môi trường. Không thể mở rộng đô thị ven biển mà thiếu hệ thống xử lý nước thải.

Và cũng không thể khai thác giá trị cảnh quan nếu chính cảnh quan ấy bị suy giảm bởi rác thải, nước thải và sức ép xây dựng.

Vì vậy, định hướng lâu dài phải là hình thành một thành phố biển phát triển theo mô hình xanh, thông minh và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Các khu công nghiệp mới hướng tới sinh thái; đô thị phát triển theo hướng nén, xanh và hiệu quả năng lượng; giao thông từng bước giảm phát thải; hệ thống cây xanh, mặt nước được kết nối thành mạng lưới sinh thái; các vùng rừng, ven biển, cửa sông và khu vực có giá trị đa dạng sinh học được bảo vệ.

Cùng với đó là nâng cao năng lực quản lý nhà nước về môi trường. Cần tăng cường thanh tra, kiểm tra theo hướng dựa trên mức độ rủi ro; xử lý nghiêm các hành vi vi phạm; công khai thông tin quan trắc; khuyến khích người dân và cộng đồng tham gia giám sát. Doanh nghiệp phải trở thành chủ thể thực hiện trách nhiệm môi trường chứ không chỉ là đối tượng bị kiểm tra.

Quan trọng nhất, môi trường phải được đặt vào mọi quyết định phát triển. Từ một tuyến đường, khu đô thị, khu công nghiệp đến một dự án du lịch ven biển, câu hỏi không chỉ là dự án tạo ra bao nhiêu giá trị kinh tế, mà còn phải là dự án sử dụng bao nhiêu tài nguyên, phát sinh bao nhiêu chất thải, tác động thế nào tới cộng đồng và có thể duy trì trong bao lâu.

Thành phố Quảng Ninh đang đứng trước cơ hội định hình một mô hình phát triển có tính khác biệt: mạnh về công nghiệp nhưng không đánh đổi môi trường; phát triển du lịch nhưng giữ được cảnh quan; đô thị hóa nhanh nhưng vẫn duy trì những khoảng xanh; khai thác lợi thế biển nhưng bảo vệ được hệ sinh thái. Đó cũng chính là thước đo cao hơn của một thành phố trực thuộc Trung ương.

Từ nền tảng kinh tế, hạ tầng và vị thế mới, Quảng Ninh có đủ điều kiện để tạo dựng một không gian phát triển xanh, hiện đại và bền vững.

Khi môi trường được đặt ở trung tâm của quy hoạch, đầu tư và quản trị, mỗi bước tăng trưởng sẽ không chỉ tạo thêm giá trị kinh tế hôm nay mà còn bảo toàn nguồn lực tự nhiên cho ngày mai.

Thành phố Quảng Ninh vì thế không chỉ hướng tới trở thành một cực tăng trưởng mới, mà còn phải trở thành một nơi đáng sống, nơi con người và thiên nhiên cùng hiện diện trong một không gian phát triển hài hòa./.