Nhiều điểm "mờ" trong vụ án vận chuyển hàng cấm tại cửa khẩu Xín Mần

Những chuyến hàng trong đêm
Theo cáo trạng số 04/CT-VKSHG-P1 ngày 10/1/2025 của VKSND tỉnh Hà Giang (cũ), bị can Nguyễn Tứ đã “cho phép” Mạch Đức Hải lấy 40 kiện thuốc lá Yunyan từ container số EMCU 5258799 để vận chuyển trái phép sang Trung Quốc vào ban đêm qua mốc biên giới 198, thay vì cửa khẩu chính thức Xín Mần.

Trong các ngày 19, 21 và 22/2/2024, Hải nhắn tin cho ông Tứ để xin mở container, sau đó có một cán bộ hải quan đến mở khóa container, giám sát sơ sài rồi rời đi. Dù container có 2 ổ khoá, nhưng theo điều tra, phía Hải quan chỉ giữ một chìa khóa, chìa còn lại không xác định được ai đang nắm giữ.
Cũng theo cáo trạng, container số hiệu EMCU 5258799 đã được Chi cục Hải quan Xín Mần cho lấy hàng để xuất qua biên giới nhiều lần trong giai đoạn từ 2021 đến 2024 mà không có hồ sơ kiểm soát rõ ràng. Các lần mở container đều chỉ được “giám sát sơ sài” và không xác định được cá nhân nào chịu trách nhiệm trực tiếp.

Đặc biệt, bị cáo Mạch Đức Hải được cho là đã chủ động liên hệ ông Nguyễn Tứ để “xin mở container” chứa thuốc lá điếu nhãn hiệu Yunyan qua các tin nhắn lại là người không có giấy tờ hợp pháp chứng minh có liên quan đến lô hàng. Đáng lưu ý, các tin nhắn đều được Hải gửi cho ông Tứ sau giờ hành chính, vào thời điểm không có công chức Hải quan trực tại cửa khẩu và đều không được hồi đáp.
Theo các luật sư, lời khai của bị cáo Hải là không cụ thể, thiếu logic và không có chứng cứ xác thực nào như tài liệu, nhân chứng độc lập hoặc hình ảnh giám sát. Ngoài ra, các cán bộ hải quan được triệu tập đều phủ nhận có mở kho hoặc làm thủ tục ngoài giờ, cán bộ hải quan bị tình nghi tham gia là ông Đinh Đức Minh cũng phủ nhận có mặt trong các ngày mở container. Việc xác định Hải từng tiếp cận hàng hoá bên trong container và thời điểm, cách thức lô hàng vận chuyển sang Trung Quốc cũng chưa được làm rõ.

Ai chỉ đạo làm giả hồ sơ?
Thạc sĩ, Luật sư Phạm Thanh Bình (Công ty Luật Bảo Ngọc - Đoàn Luật sư TP.Hà Nội) phân tích, một tình tiết quan trọng trong cáo trạng là việc Nguyễn Tứ có hành vi chỉ đạo cấp dưới làm giả hồ sơ sau khi lô hàng bị phát hiện vào ngày 7/4/2024.

Theo điều tra, Đinh Đức Minh đã tự ý tạo lập 2 giấy giới thiệu và 2 quyển sổ theo dõi để “hợp thức hóa” hồ sơ xuất kho. Bị cáo Minh khẳng định hành vi này là tự ý thực hiện, không nhận chỉ đạo từ bị cáo Nguyễn Tứ.

Ông Tứ chỉ ký vào các quyển sổ được phục dựng với mục đích “xác nhận thông tin” chứ không phải nhằm hợp pháp hóa hành vi sai phạm. Chi tiết này chưa được đánh giá khách quan, cần tiếp tục điều tra làm rõ.

Một vấn đề khác chưa được phân tích đầy đủ là trách nhiệm của các đơn vị có liên quan. Trong Quyết định đưa vụ án ra xét xử sơ thẩm số 20/2025/QĐSTST-HS, Chi cục Hải quan cửa khẩu Xín Mần được xác định là “bị hại”, song lý do vì sao cơ quan này là bị hại lại không được thể hiện rõ trong Kết luận điều tra.
Đồng thời, cần xem xét liệu Chi cục Hải quan Xín Mần có đủ thẩm quyền tự quyết việc xuất hàng, hay phải thông qua Cục Hải quan Hà Giang (nay là Chi cục Hải quan khu vực VII). Việc xác định trách nhiệm của cấp trên trong quy trình giám sát, quản lý là yếu tố quan trọng để đánh giá đúng bản chất vụ án.
Ngoài ra, quá trình điều tra cũng xác định container có 2 ổ khóa, như vậy, muốn lấy được hàng từ container thì phải có 2 chìa để mở các ổ khóa, trong khi phía Hải quan chỉ giữ 1 chìa, chìa còn lại chưa xác định được người nào giữ. Do đó, việc không “truy tìm” người giữ chìa khóa thứ 2 cũng là một “lỗ hổng” lớn trong việc quy kết trách nhiệm.

Cần làm rõ động cơ phạm tội
Theo quy định tại Điều 356 BLHS 2015 và Nghị quyết số 03/2020/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TANDTC, để buộc tội “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ”, phải chứng minh được người bị buộc tội có động cơ vụ lợi hoặc động cơ cá nhân khác. Tuy nhiên, quá trình điều tra đã không chứng minh được bị cáo Nguyễn Tứ đã hưởng lợi vật chất, phi vật chất, hay có động cơ sai trái khi thực hiện hành vi bị cáo buộc. Thiếu đi một dấu hiệu định tội quan trọng khiến cáo buộc trở nên thiếu vững chắc.
Luật sư Phạm Thanh Bình nhận định, trên cơ sở tổng hợp các chứng cứ buộc tội bị cáo Nguyễn Tứ, theo quy định tại khoản 2 Điều 3 Thông tư liên tịch số 02/2017/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP thì vụ án này có ít nhất 3 căn cứ để trả hồ sơ điều tra bổ sung: Chưa có đủ chứng cứ xác định có hành vi phạm tội xảy ra; Thiếu chứng cứ về thời gian, địa điểm, tình tiết của hành vi phạm tội; Chưa chứng minh được động cơ phạm tội.
Do vậy, ngay sau khi bản Cáo trạng được công bố, các luật sư đã gửi văn bản kiến nghị Tòa án trả hồ sơ để điều tra bổ sung, làm rõ các nội dung quan trọng nhằm làm rõ các tình tiết liên quan đến việc xác định vai trò của ông Nguyễn Tứ trong vụ án. Luật sư Phạm Thanh bình nhấn mạnh, cơ quan tố tụng cần thận trọng, khách quan và toàn diện khi xử lý vụ việc, không thể để những lời khai mâu thuẫn, thiếu chứng cứ xác thực trở thành căn cứ chính buộc tội.