Khi tiếng Dao trở thành mạch nguồn, sức mạnh của Đảng- Bài 1: Từ tiếng Dao, mở lối vào lòng dân
Một thành phố lớn phải được bồi đắp từ những “mạch rễ” bền sâu ở cơ sở. Từ nói tiếng của dân, dựng đội ngũ đến giữ gìn bản sắc văn hóa, đó là cách TP Quảng Ninh lấy lòng dân làm nền, văn hóa làm gốc, con người làm động lực cho hành trình phát triển.
LTS: Một chủ trương chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi được chuyển tải bằng sự gần gũi, thấu hiểu và niềm tin.
Từ câu chuyện những cán bộ học tiếng Dao, nói tiếng Dao và lắng nghe đồng bào bằng chính ngôn ngữ của mình, loạt bài “Khi tiếng Dao trở thành mạch nguồn, sức mạnh của Đảng” đi từ một câu chuyện cụ thể để làm rõ một yêu cầu sâu xa của công tác cơ sở, đó là muốn gần dân phải hiểu dân, muốn hiểu dân phải biết lắng nghe; khi khoảng cách được thu hẹp, niềm tin được bồi đắp và sức dân được khơi dậy.
Hành trình ấy được thể hiện qua 4 bài: “Từ tiếng Dao, mở lối vào lòng dân”; “Học tiếng của dân, học cách gần dân”; “Nói tiếng của dân, gần lòng dân”; “Từ lòng dân, khơi dậy sức mạnh nội sinh”.
Mỗi bài nối từ ngôn ngữ đến văn hóa, từ cán bộ đến cộng đồng, từ sự thấu hiểu đến đồng thuận, qua đó làm nổi bật vai trò của lòng dân như một nguồn lực nội sinh trong xây dựng và phát triển từ cơ sở.
Báo Pháp luật Việt Nam trân trọng giới thiệu loạt bài này:
Bài 1: Từ tiếng Dao, mở lối vào lòng dân
Chiều xuống trên những con đường về các thôn, bản của xã Quảng Tân, TP Quảng Ninh.
Sau một ngày làm việc, những ngôi nhà nằm thấp thoáng giữa màu xanh cây cối bắt đầu sáng điện. Từ chiếc loa truyền thanh được đặt ngay Nhà văn hóa của thôn, một giọng phụ nữ trẻ vang lên, đều và chậm bằng tiếng Dao.
“Nhằn hẳng” ăn cơm; “mình tụ sâu” đi học; “chẩu công” đi làm; “mình kìm” lên nương… Những từ ngữ vốn quen thuộc trong đời sống của người Dao lại xuất hiện trong một không gian khác, đó là trên hệ thống truyền thanh, gắn với những thông tin chính quyền cần chuyển đến người dân.
Tiếng nói của bản làng, vì thế, không chỉ được cất lên để giữ một ngôn ngữ, mà trở thành một cách đưa chủ trương, chính sách đến gần hơn với người dân.
Ở đâu đó trong những ngôi nhà của thôn, người già ngồi nghe mà không cần nhờ con cháu giải thích. Có người nhận ra giọng đọc quen thuộc của Lỷ Thị Vân, nữ cán bộ trẻ người Dao của xã Quảng Tân.
Với Vân, việc nói tiếng Dao trước chiếc micro không phải câu chuyện của một thứ tiếng được học thêm để phục vụ công việc. Đó là ngôn ngữ cô đã nghe từ bố mẹ, sử dụng trong gia đình và lớn lên cùng cộng đồng của mình.
Vân sinh năm 1995, lớn lên ở thôn Lỷ A Coỏng, xã Quảng An cũ, nay thuộc xã Quảng Tân. Gia đình có bố mẹ làm ruộng kết hợp buôn bán nhỏ.
Từ bé, Vân đã sử dụng tiếng Dao trong những câu chuyện rất đỗi bình thường của cuộc sống. Không giáo trình, không lớp học, những từ ngữ cứ thế được truyền từ người lớn sang trẻ nhỏ.
Sau này, khi bước vào công việc, cô mới nhận ra thứ tiếng tưởng chỉ thuộc về căn nhà và bản làng ấy lại giúp mình hiểu thêm nhiều điều trong công việc ở cơ sở.
“Ngày trước em nói tiếng Dao đơn giản vì ở nhà ai cũng nói, bố mẹ chuyện trò với con cái bằng tiếng Dao, người trong thôn gặp nhau cũng nói tiếng Dao. Sau này đi làm, em mới thấy có những chuyện người dân chỉ nói hết khi họ được nói bằng tiếng của mình”, Vân chia sẻ.
Những trải nghiệm đầu tiên giúp Vân hiểu điều đó đến từ những năm cô tham gia lực lượng trí thức trẻ tình nguyện, công tác tại Lâm trường 156, Đoàn Kinh tế - Quốc phòng 327, Quân khu 3.
Công việc đưa cô đến với nhiều gia đình đồng bào dân tộc thiểu số. Vân từng dạy tiếng Dao cho 30 cán bộ, sĩ quan và quân nhân chuyên nghiệp, tập trung vào giao tiếp và cách ứng xử khi làm việc với người dân. Khi trở về địa phương, công tác Đoàn tiếp tục đưa cô xuống từng thôn, từng gia đình.
Có những việc ban đầu tưởng chỉ cần tuyên truyền, giải thích là xong, nhưng khi trực tiếp gặp người dân mới thấy vấn đề nằm ở một chỗ khác.
Năm 2024, trong quá trình giải phóng mặt bằng để làm cầu Lỷ A Coỏng, một hộ dân cao tuổi không đồng ý với phương án bồi thường, kiểm đếm.
Công việc gặp vướng mắc, trong cách nhìn thông thường, một hộ dân không đồng ý với phương án có thể được hiểu là chưa đồng thuận với việc triển khai công trình.
Vân cùng đoàn công tác xuống gặp gia đình, cô không bắt đầu bằng việc giải thích lại phương án, mà trò chuyện bằng tiếng Dao, để người dân nói hết điều mình đang nghĩ.
“Có lúc mình phải để bà con nói trước, người dân đang bức xúc mà mình cứ nói phần của mình thì rất khó biết họ thực sự vướng ở đâu”. Vân kể, qua cuộc trò chuyện, nguyên nhân được làm rõ, gia đình không phản đối chủ trương làm cầu.
Điều họ muốn là phương án bồi thường, kiểm đếm phải được hoàn thiện và tiền bồi thường được thanh toán trước khi triển khai xây dựng.
Khi vấn đề được xác định đúng, đoàn công tác có cơ sở để giải thích, trao đổi và tháo gỡ. Sau buổi làm việc, gia đình đồng thuận, công trình được triển khai.
Bà Tằng Si Múi, người dân trong cộng đồng Dao, cho rằng với những người cao tuổi, việc được nói chuyện bằng tiếng Dao giúp họ bớt e ngại khi trao đổi với cán bộ.
“Nhiều cái mình nghe tiếng phổ thông thì cũng hiểu, nhưng không phải lúc nào cũng hiểu hết. Có chuyện muốn hỏi mà không biết nói thế nào. Gặp cán bộ nói được tiếng Dao thì mình nói tự nhiên hơn, có gì chưa rõ thì hỏi luôn”, bà Múi tâm sự.
Chính ở những cuộc trò chuyện như vậy, sự khác biệt giữa “không đồng ý” và “chưa được giải thích thỏa đáng” mới được nhận ra.
Với công việc ở cơ sở, đây không phải sự khác biệt về câu chữ. Nó liên quan trực tiếp đến cách cán bộ tiếp cận một gia đình, cách giải quyết một vướng mắc và cả tiến độ của một công việc chung.
Vân nói rằng có những người sử dụng tiếng Dao rất tự nhiên nhưng khi chuyển sang tiếng phổ thông lại trở nên ít nói.
Có cán bộ nói nhanh hoặc sử dụng những thuật ngữ hành chính khiến người dân nghe nhưng không biết phải hỏi lại thế nào. “Nghe được tiếng dân” và “hiểu được điều dân muốn nói”, theo Vân, là 2 chuyện khác nhau.
Câu chuyện ở Lỷ A Coỏng cũng giúp Vân nhìn công việc của mình theo một chiều khác.
Nếu trước đây tiếng Dao chủ yếu là thứ ngôn ngữ của gia đình, thì khi làm cán bộ, cô phải sử dụng nó để đưa thông tin đến người dân và tiếp nhận thông tin từ người dân.
Không chỉ dịch lời của cán bộ sang tiếng Dao, có những lúc cô phải nghe tiếng Dao của người dân rồi diễn giải lại để những người cùng đoàn công tác hiểu được điều họ đang băn khoăn.
Mới đây, trong đợt vận động người dân tham gia khám sức khỏe toàn dân, một số người Dao đến địa điểm khám nhưng không muốn thực hiện.
Họ cho rằng mình không có bệnh thì không cần khám, khám rồi cũng chưa chắc phát hiện được bệnh. Không khí tại điểm khám vì thế có lúc trở nên căng thẳng.
Vân tìm đến từng người, nói chuyện bằng tiếng Dao, giải thích mục đích của việc khám và những vấn đề liên quan. Sau cuộc trao đổi, sự bức xúc dần lắng xuống, người dân thực hiện đầy đủ các bước khám, kể cả lấy máu xét nghiệm.
Bà Voòng Si Múi chia sẻ: “Mình không hiểu thì mới không muốn làm, nếu có người nói cho mình hiểu, mình thấy việc đó cần thiết thì mình làm. Nói bằng tiếng Dao thì dễ hiểu hơn, nhất là với người già như tôi”.
Vân được đề nghị tham gia chuyển ngữ, nhưng càng làm cô càng nhận ra đây không phải việc thay từng từ tiếng Việt bằng một từ tiếng Dao.
Những thuật ngữ hành chính, chính trị có những trường hợp không tìm được từ tương đương hoàn toàn.
Với những chỗ khó, Vân tìm đến bà Lỷ Pắc Kíu, giáo viên người Dao đã nghỉ hưu ở thôn Lỷ A Coỏng; những nội dung quan trọng còn được trao đổi với người cao tuổi và người có uy tín để tìm cách diễn đạt gần nghĩa, dễ hiểu mà không làm sai nội dung.
“Em sợ nhất là dịch sai ý, có những từ mình đọc bằng tiếng Việt thấy bình thường, nhưng khi chuyển sang tiếng Dao nếu nói không đúng cách thì bà con có thể hiểu khác. Vì vậy có những câu em phải hỏi đi hỏi lại người lớn tuổi”, Vân nói.
Bản dịch hoàn thành chưa phải là công việc cuối cùng.Vân trực tiếp thu âm, sau đó gửi người phụ trách duyệt trước khi phát trên hệ thống truyền thanh.
Lần đầu tiên nghe giọng mình vang lên từ chiếc loa, cô có chút ngại. Cô sợ cách phát âm chưa tự nhiên, sợ những câu chữ hành chính vẫn còn khó hiểu với người nghe. Nhưng những phản hồi từ bà con giúp cô điều chỉnh từng lần.
Có người góp ý âm lượng chưa phù hợp, có người nhắc cách phát âm một từ chưa rõ, có người muốn cách đọc nhẹ hơn, chậm hơn.
Vân nghe, ghi nhớ và sửa. Từ những bản tin về phòng, chống COVID-19, tiếng Dao tiếp tục được sử dụng để tuyên truyền phòng, chống đuối nước ở trẻ em, bầu cử đại biểu Quốc hội và HĐND các cấp, cùng một số nội dung văn hóa như lời hát Sán Cố.
“Bà con góp ý rất thật, mình làm cho bà con nghe thì bà con nghe thế nào, hiểu thế nào, mình phải để ý. Có khi chỉ một cách đọc khác đi một chút mà người nghe đã dễ tiếp nhận hơn”, Vân chia sẻ.
Sau khi Quảng An, Quảng Lâm, Dực Yên và Quảng Tân được sắp xếp thành xã Quảng Tân từ năm 2025, địa bàn rộng hơn, công việc của Vân cũng nhiều hơn. Cô tiếp tục công tác tại Ủy ban MTTQ Việt Nam xã và giữ cương vị Phó Bí thư Đoàn TNCS Hồ Chí Minh xã. Công việc đưa Vân đến với thanh niên, thiếu nhi, các hộ gia đình và nhiều hoạt động ở thôn, bản.
Trong những cuộc tiếp xúc ấy, tiếng Dao vẫn xuất hiện một cách tự nhiên. Có khi là một câu hỏi về thủ tục hành chính, một vấn đề liên quan đến chính sách, có khi chỉ là câu chuyện gia đình.
Những điều tưởng nhỏ lại giúp cán bộ có thêm thông tin về đời sống người dân. Người dân cũng bớt tâm lý ngại ngùng khi phải trình bày vấn đề của mình.
Những đổi thay của thôn hôm nay là kết quả chung của cấp ủy, chính quyền và nhân dân; toàn thôn không còn hộ nghèo.
Nhưng phía sau những kết quả ấy có những người âm thầm làm công việc kết nối.
Vân là một người như thế, cô hiểu rằng muốn dân hiểu thì phải nói bằng cách dân dễ hiểu; muốn dân đồng thuận thì trước hết phải biết lắng nghe tiếng nói của dân.
Vân đang mong muốn có thể tổ chức các lớp học ngôn ngữ cho cán bộ, công chức, không chỉ tiếng Dao mà cả tiếng Pạc Và, Ngái, Sán Chỉ.
Cô không đặt mục tiêu cán bộ phải nói thành thạo như người bản địa. Theo Vân, chỉ cần biết những câu giao tiếp cơ bản, biết hỏi, biết nghe và hiểu được những vấn đề người dân đang trao đổi thì khi xuống cơ sở sẽ thuận lợi hơn.
“Em nghĩ cán bộ không nhất thiết phải nói giỏi tiếng dân tộc. Nhưng nếu biết chào bà con bằng tiếng của họ, hỏi được vài câu, nghe được những điều cơ bản thì người dân sẽ thấy gần gũi hơn. Còn đã xuống cơ sở thì quan trọng nhất vẫn là phải chịu khó nghe”, Vân nói.
Từ một cô gái học tiếng Dao trong gia đình, Vân mang thứ tiếng ấy theo mình vào công việc. Nó có mặt trong những bản tin phát trên loa truyền thanh, trong những buổi vận động người dân, trong những lần cán bộ xuống thôn giải quyết công việc và cả trong những câu chuyện mà người dân chỉ thực sự nói ra khi cảm thấy người đối diện hiểu mình.
Đó cũng là lý do Vân không coi những bản tin tiếng Dao trên loa truyền thanh là một việc riêng của công tác tuyên truyền.
Phía sau một bản tin là quá trình lựa chọn cách nói để người dân hiểu; phía sau một cuộc vận động là quá trình nghe để biết người dân đang nghĩ gì.
Hai công việc ấy diễn ra ở 2 chiều nhưng cùng gặp nhau ở một điểm: thông tin chỉ thực sự có giá trị khi người nghe hiểu được và người nói cũng hiểu được phản hồi từ phía người dân.
Chiều xuống ở Quảng Tân, tiếng loa lại vang lên trên những con đường dẫn về thôn. Một câu tiếng Dao đi qua những mái nhà, đến với những người vẫn sử dụng thứ tiếng ấy trong đời sống hằng ngày.
Giọng đọc của Vân rồi sẽ tắt sau vài phút, nhưng điều ở lại là một cách tiếp cận: muốn chủ trương đi vào đời sống, trước hết phải tìm được ngôn ngữ mà người dân có thể nghe, hiểu và tin. Với nữ cán bộ trẻ người Dao ấy, công việc không dừng lại ở việc nói một bản tin bằng tiếng Dao.
Quan trọng hơn là từ thứ tiếng đã gắn với mình từ thuở nhỏ, cô có thể trò chuyện với người dân, nghe những điều họ còn băn khoăn và đưa những câu chuyện ấy trở lại trong công việc của người cán bộ.
Ở cơ sở, đôi khi một chủ trương được hiểu đúng bắt đầu từ cách nói gần gũi; một vướng mắc được tháo gỡ cũng có thể bắt đầu từ việc người dân tìm được người chịu khó nghe mình nói hết câu chuyện./.
Bài 2: Học tiếng của dân, học cách gần dân
