Phát triển không gian mạng trong hành lang pháp lý: Bảo vệ con người trong Kỷ nguyên số
Xây dựng môi trường mạng an toàn không đơn thuần là yêu cầu quản lý công nghệ, mà lớn hơn đó là sứ mệnh bảo vệ con người trong kỷ nguyên số - trách nhiệm chung của pháp luật và toàn xã hội.
Chuyển đổi số đang mở ra những cơ hội lớn cho phát triển kinh tế, xã hội, giúp con người kết nối, giao dịch và tiếp cận thông tin nhanh chóng. Tuy nhiên, cùng với những tiện ích đó là hàng loạt nguy cơ như lừa đảo trực tuyến, đánh cắp dữ liệu cá nhân, giả mạo bằng trí tuệ nhân tạo (AI), phát tán thông tin sai sự thật và xâm phạm quyền riêng tư.
Thực tế cho thấy, những hành vi vi phạm trên không gian mạng không chỉ gây ra hệ lụy trong môi trường trực tuyến mà còn tác động trực tiếp đến tài sản, danh dự, nhân phẩm và quyền lợi hợp pháp của người dân. Vì vậy, xây dựng môi trường mạng an toàn không đơn thuần là yêu cầu quản lý công nghệ, mà còn là trách nhiệm của pháp luật và toàn xã hội.
Lấp đầy khoảng trống pháp lý trên không gian mạng
Chỉ một cuộc gọi giả danh, một đường link lạ hay một tài khoản mạng xã hội được dựng lên tinh vi cũng có thể khiến người dân trở thành nạn nhân của hành vi lừa đảo. Đáng lo ngại, với sự hỗ trợ của AI, các đối tượng xấu có thể tạo dựng hình ảnh, giọng nói, video giả mạo người thân hoặc cán bộ cơ quan chức năng nhằm đánh lừa lòng tin và chiếm đoạt tài sản.
Bên cạnh đó, việc thu thập, mua bán và sử dụng trái phép dữ liệu cá nhân đang đặt ra nhiều thách thức đối với quyền riêng tư. Một số điện thoại, hình ảnh hay thông tin giao dịch khi bị khai thác trái phép có thể trở thành công cụ phục vụ các hành vi giả mạo danh tính, lừa đảo và xâm phạm đời tư.
Điều đáng nói là nhiều người vẫn có tâm lý xem mạng xã hội là môi trường ảo, nơi có thể tự do phát ngôn, chia sẻ hoặc sử dụng thông tin của người khác mà không phải chịu trách nhiệm. Đây là nhận thức cần được thay đổi.
Không gian mạng dù không có ranh giới địa lý rõ ràng nhưng không nằm ngoài sự điều chỉnh của pháp luật. Mọi hành vi xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trên môi trường số đều phải được xem xét, xử lý theo quy định. Tài khoản ảo hay danh tính ẩn danh không thể trở thành tấm lá chắn cho những hành vi vi phạm.
Bảo vệ dữ liệu cá nhân là bảo vệ quyền con người
Trong nền kinh tế số, dữ liệu trở thành nguồn lực quan trọng đối với hoạt động quản lý, sản xuất, kinh doanh và cung cấp dịch vụ. Tuy nhiên, dữ liệu cá nhân không thể bị xem là tài nguyên được khai thác tùy tiện. Đằng sau mỗi thông tin định danh, số điện thoại, địa chỉ, hình ảnh hay thông tin sức khỏe là quyền riêng tư và lợi ích chính đáng của mỗi người.
Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, đã xác lập những quyền cơ bản của chủ thể dữ liệu như quyền được biết về hoạt động xử lý dữ liệu; quyền đồng ý hoặc rút lại sự đồng ý; quyền truy cập, chỉnh sửa, yêu cầu xóa hoặc hạn chế xử lý dữ liệu và các quyền khiếu nại, tố cáo, khởi kiện theo quy định.
Những quy định này thể hiện quan điểm lấy con người làm trung tâm trong quá trình chuyển đổi số. Người dân phải được biết thông tin của mình được thu thập, sử dụng vào mục đích gì, lưu trữ trong bao lâu và chia sẻ cho những chủ thể nào.
Tuy nhiên, để pháp luật thực sự đi vào cuộc sống, các doanh nghiệp và nền tảng công nghệ cần nâng cao trách nhiệm trong bảo vệ thông tin người dùng. Việc thu thập dữ liệu phải đúng mục đích, cần thiết và minh bạch; đồng thời phải có biện pháp ngăn chặn nguy cơ rò rỉ, đánh cắp hoặc sử dụng trái phép thông tin cá nhân.
Bảo vệ dữ liệu không thể chỉ là cam kết trên giấy, mà phải trở thành trách nhiệm thường xuyên trong hoạt động quản trị của mỗi tổ chức, doanh nghiệp.
AI phát triển nhưng không thể đứng ngoài trách nhiệm pháp lý
Trí tuệ nhân tạo đang tạo ra những thay đổi mạnh mẽ trong đời sống, từ sản xuất, giáo dục đến y tế và hoạt động kinh doanh. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích, công nghệ này cũng có thể bị lợi dụng để tạo hình ảnh, âm thanh, video giả mạo, xuyên tạc thông tin, giả danh người khác hoặc xâm phạm quyền hình ảnh, quyền tác giả.
Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15, được ban hành ngày 10/12/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/3/2026, tạo lập khuôn khổ pháp lý cho hoạt động nghiên cứu, phát triển, cung cấp và sử dụng hệ thống AI tại Việt Nam.
Luật đặt ra nguyên tắc lấy con người làm trung tâm, chú trọng an toàn, quyền con người và trách nhiệm kiểm soát đối với hệ thống trí tuệ nhân tạo. Đây là cơ sở quan trọng nhằm bảo đảm công nghệ được phát triển và ứng dụng đúng hướng, không trở thành công cụ phục vụ những hành vi xâm hại quyền, lợi ích hợp pháp của người khác.
Bên cạnh trách nhiệm của nhà phát triển và đơn vị cung cấp công nghệ, người sử dụng cũng cần nâng cao khả năng kiểm chứng thông tin, không chia sẻ tùy tiện những nội dung chưa được xác thực, không sử dụng AI để giả danh, bôi nhọ hay xúc phạm danh dự người khác.
Đổi mới công nghệ là xu thế tất yếu, nhưng đổi mới phải song hành với trách nhiệm và những giới hạn pháp lý cần thiết.
Cần sự chung tay của toàn xã hội
Một môi trường mạng an toàn không thể chỉ trông chờ vào cơ quan chức năng hay các biện pháp xử phạt sau khi vi phạm xảy ra. Điều quan trọng là phải xây dựng cơ chế phòng ngừa đồng bộ, với sự tham gia của Nhà nước, doanh nghiệp, nhà trường, gia đình và từng người dân.
Các cơ quan chức năng cần tiếp tục hoàn thiện quy định, nâng cao năng lực tiếp nhận, xác minh và xử lý vi phạm; chú trọng bảo toàn chứng cứ điện tử, truy vết dòng tiền và hỗ trợ người bị hại. Việc xử lý phải kịp thời, đúng quy định, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan.
Các nền tảng số cần chủ động phát hiện, cảnh báo và xử lý nội dung vi phạm; xây dựng cơ chế bảo vệ dữ liệu người dùng và tạo điều kiện để người dân phản ánh khi gặp sự cố.
Đối với nhà trường và gia đình, cần tăng cường giáo dục kỹ năng số cho trẻ em, giúp các em nhận diện tin giả, người lạ, hành vi bắt nạt trực tuyến và những nguy cơ tiềm ẩn. Bảo vệ trẻ em trên mạng không chỉ là kiểm soát việc sử dụng Internet, mà quan trọng hơn là trang bị kiến thức để các em biết tự bảo vệ mình.
Mỗi người dân cũng cần có trách nhiệm với từng hành vi trên môi trường số: không chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng, không phát tán hình ảnh riêng tư của người khác, không xúc phạm, vu khống hay tiếp tay cho những nội dung vi phạm pháp luật.
Xây dựng niềm tin số từ nền tảng pháp luật
Một xã hội số phát triển không chỉ được đánh giá bằng tốc độ kết nối, số lượng nền tảng hay quy mô dữ liệu, mà quan trọng hơn là người dân có được bảo vệ an toàn, quyền riêng tư có được tôn trọng và những thiệt hại khi xảy ra vi phạm có được giải quyết thỏa đáng hay không.
Việc ban hành Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và Luật Trí tuệ nhân tạo cho thấy nỗ lực hoàn thiện hành lang pháp lý trước những vấn đề mới của đời sống số. Tuy nhiên, giá trị của pháp luật không chỉ nằm ở những quy định trên văn bản, mà phải được thể hiện bằng hiệu quả thực thi, trách nhiệm cụ thể và khả năng bảo vệ quyền lợi của người dân trong thực tiễn.
Chuyển đổi số chỉ thực sự có ý nghĩa khi công nghệ phục vụ con người, tạo ra môi trường phát triển an toàn, minh bạch và đáng tin cậy. Muốn vậy, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp công nghệ và cộng đồng; đồng thời nâng cao nhận thức pháp luật, văn hóa ứng xử và trách nhiệm của mỗi cá nhân khi tham gia không gian mạng.
Không gian mạng không phải vùng ngoài pháp luật. Dù công nghệ có thay đổi nhanh chóng đến đâu, những giá trị căn bản về quyền con người, danh dự, nhân phẩm, tài sản và quyền riêng tư vẫn phải được tôn trọng, bảo vệ.
Bởi thước đo của một xã hội số văn minh không chỉ nằm ở những thành tựu công nghệ đạt được, mà còn ở khả năng bảo vệ con người trước những rủi ro do công nghệ mang lại. Đó chính là nền tảng để xây dựng niềm tin số, thúc đẩy đổi mới và bảo đảm sự phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.










