Hủy toàn bộ bản án vụ một hộ dân bị “dồn vào chân tường” vì mua đất bằng giấy tay

Theo đó, Hội đồng xét xử giám đốc thẩm đã chấp nhận kháng nghị của Chánh án TAND cấp cao; quyết định hủy bản án sơ thẩm số 507/2019/DS-ST ngày 07/11/2019 của TAND quận Gò Vấp, và bản án phúc thẩm số 621/2020/DS- PT ngày 01/7/2020 của TAND TP Hồ Chí Minh do kết luận trong bản án, quyết định không phù hợp với những tình tiết khách quan của vụ án và có sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng pháp luật.

Đồng thời, quyết định cũng giao hồ sơ vụ án cho TAND quận Gò Vấp xét xử sơ thẩm lại theo đúng quy định của pháp luật. Nếu không có chứng cứ nào khác để xác định hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất vô hiệu thì phải áp dụng điều 129 Bộ luật dân sự 2015 để công nhận hợp đồng chuyển nhượng này giữa nguyên đơn Phan Quý với các bị đơn Khâu Văn Sĩ, Lê Sĩ Thắng, và Lê Văn Dư.

Trước đó theo thông tin Pháp luật Plus đã phản ánh, hồ sơ vụ án nêu rõ năm 1999, ông Huỳnh Hữu Lời (1958), ngụ tại 145 Điện Biên Phủ, phường Đa Kao, quận 1, TP Hồ Chí Minh chuyển nhượng bằng hình thức viết giấy tay 3.500m2 đất thuộc thửa 504, tờ bản đồ số 40, phường 15, quận Gò Vấp cho vợ chồng ông Phan Quý (1953) và bà Lê Thị Bích Thủy (1957), cùng ngụ tại 42 Hà Huy Giáp, phường Thạnh Lộc, quận 12, TP Hồ Chí Minh.

Ngày 03/02/2002, vợ chồng ông Quý bán lại diện tích 500m2 đất cũng bằng “Hợp đồng chuyển nhượng viết tay – không có công chứng” cho ông Khâu Văn Sĩ (1959), ngụ tại 416/43/5 Dương Quảng Hàm, phường 5, quận Gò Vấp, TP Hồ Chí Minh. Đến năm 2005, ông Quý được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đối với toàn bộ diện tích 3.500m2.

Ngày 18/4/2009, vợ chồng ông Quý tiếp tục bán bằng “Hợp đồng chuyển nhượng viết tay – không có công chứng” cho ông Lê Văn Dư (1978), ngụ tại 2/24D, đường số 2 – Lê Đức Thọ, phường 15, quận Gò Vấp, TP Hồ Chí Minh; và ông Lê Sĩ Thắng (1984), ngụ tại 2/24D1, đường số 2 – Lê Đức Thọ, phường 15, quận Gò Vấp, TP Hồ Chí Minh mỗi người 87m2 đất với lời hứa sẽ thực hiện việc tách thửa và đăng bộ phần diện tích đã bán. Lời hứa này dù được các ông Dư và Thắng nhắc nhiều lần vẫn chưa được vợ chồng ông Quý, bà Thủy thực hiện.

Sau khi nhận chuyển nhượng của vợ chồng ông Quý, bà Thủy, ông Dư và ông Thắng cùng chuyển nhượng lại đất cho ông Sĩ (tổng cộng 674m2). Đến năm 2015 thì ông Sĩ bán lại toàn bộ 674m2 đất cho ông Dư.

Sau khi nhận chuyển nhượng lại toàn bộ 674m2 đất, gia đình các ông Dư và Thắng đã chuyển về đây sinh sống ổn định, không tranh chấp với ai, tiến hành kê khai tạm trú tạm vắng và được chính quyền địa phương cấp số nhà để quản lý.

Tháng 6/2017, ông Quý khởi kiện ông Dư, ông Thắng, ông Sĩ ra TAND quận Gò Vấp, yêu cầu tòa tuyên các “Hợp đồng chuyển nhượng đất viết tay – không có công chứng” giữa ông Quý với các ông Dư, Thắng, Sĩ trước đây là vô hiệu.

Bản án sơ thẩm số 507/2019/DS-ST ngày 07/11/2019 của TAND quận Gò Vấp đã tuyên hủy hợp đồng chuyển nhượng đất giữa ông Quý với ông Sĩ, công nhận hai hợp đồng chuyển nhượng đất giữa ông Quý với ông Dư, ông Thắng. Không đồng ý, các bên kháng cáo. Viện trưởng Viện KSND quận Gò Vấp cũng có kháng nghị bản án sơ thẩm.

Bản án phúc thẩm số 621/2020/DS-PT ngày 01/7/2020 của TAND TP Hồ Chí Minh đã tuyên không công nhận việc chuyển nhượng quyền sử dụng đất giữa ông Quý với các ông Dư, Sĩ, Thắng; không công nhận việc chuyển nhượng quyền sử dụng đất giữa ông Sĩ, Thắng với ông Dư. Đồng thời, không công nhận quyền sử dụng đất của ông Lê Văn Dư đối với 674m2.Tòa buộc các bị đơn trả 674m2 đất cho nguyên đơn và nhận lại số tiền đã trả cho nguyên đơn trước đây kèm số tiền lãi với lãi suất 9%/năm.

Trong quá trình xét xử sơ thẩm và phúc thẩm, vụ án trên gây nhiều tranh cãi trong cách áp dụng áp luật của HĐXX. Chiều 1/7, sau khi TAND TP HCM tuyên án phúc thẩm, vợ của ông Lê Văn Dư định nhảy lầu tại trụ sở TAND TP HCM thì được một số nhà báo và những người có mặt ở đó ngăn cản kịp thời.

Nội dung kháng nghị của Chánh án TAND cấp cao tại TP HCM

Thứ nhất, về xác định quan hệ tranh chấp, theo Quyết định kháng nghị phân tích, các đương sự đều thừa nhận 674 m2 đất trước đây thuộc quyền sử dụng của vợ chồng ông Phan Quý. Sau đó, nguyên đơn lần lượt lập các hợp đồng bằng giấy tay chuyển nhượng cho 3 bị đơn và đã nhận đủ tiền chuyển nhượng theo thỏa thuận. Vì cho rằng 3 bị đơn vi phạm thỏa thuận nên nguyên đơn khởi kiện yêu cầu tòa tuyên bố các giao dịch này chưa có hiệu lực và trả lại toàn bộ diện tích đất cho nguyên đơn; Bị đơn cho rằng việc chuyển nhượng giữa các bên đã hoàn thành nên có yêu cầu phản tố yêu cầu tòa công nhận hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất (QSDĐ) giữa các bên.

Từ đó, kháng nghị cho rằng quan hệ tranh chấp trong vụ án phải được xác định là “tranh chấp hợp đồng chuyển nhượng QSDĐ" như tòa sơ thẩm xác định. Riêng tòa phúc thẩm xác định quan hệ pháp luật “tranh chấp QSDĐ” nhưng lại quyết định tuyên bố không công nhận hợp đồng chuyển nhượng QSDĐ là mâu thuẫn, không phản ánh đúng bản chất của các quan hệ pháp luật giữa các đương sự.

Thứ hai, về thời hiệu khởi kiện, theo kháng nghị giám đốc thẩm, hợp đồng chuyển nhượng QSDĐ vào năm 2002 và 2009 đều vi phạm điều cấm của pháp luật khi: người chuyển nhượng là ông Quý thời điểm năm 2002 chưa có QSDĐ; diện tích đất chuyển nhượng cho ông Dư, ông Thắng (87 m2/người) không đảm bảo điều kiện tách thửa; thủ tục chuyển nhượng bằng giấy tay, không có công chứng, chứng thực của cơ quan có thẩm quyền. Theo quy định tại khoản 3 Điều 132 Bộ luật dân sự năm 2015 thì thời hiệu yêu cầu tòa án tuyên bố giao dịch dân sự vô hiệu trong trường hợp này không bị hạn chế.

Thứ ba, về yêu cầu khởi kiện của vợ chồng ông Phan Quý, kháng nghị giám đốc thẩm nêu, thực chất yêu cầu của nguyên đơn là tuyến bố giao dịch dân sự vô hiệu do các bị đơn tự ý chuyển nhượng qua lại cho nhau và xây dựng nhà trái phép trên đất khi chưa có sự đồng ý của nguyên đơn. Nhưng, các lý do nguyên đơn trình bày không thuộc phạm vi thỏa thuận của các bên khi lập giao dịch chuyển nhượng; việc vi phạm xây dựng không phép trên đất thuộc thẩm quyền giải quyết của cơ quan quản lý hành chính nhà nước mà không ảnh hưởng đến quyền lợi của nguyên đơn.

Thứ tư, về yêu cầu phản tố của ông Lê Văn Dư đề nghị công nhận hợp đồng, kháng nghị phân tích thời điểm chuyển nhượng, các bên vi phạm một số điều cấm của pháp luật như phân tích ở mục 2, tuy nhiên, đến thời điểm phát sinh tranh chấp, vợ chồng ông Phan Quý đã được cấp giấy chứng nhận QSDĐ nên theo Nghị quyết 02/2004 của HĐTP TAND tối cao thì hợp đồng chuyển nhượng QSDĐ không coi là vô hiệu do vi phạm điều kiện chưa có quyền sử dụng đất hợp pháp và hợp đồng chuyển nhượng không có công chứng, chứng thực của cơ quan có thẩm quyền; mặt khác toàn bộ 674 m2 đất tranh chấp các bị đều đã chuyển nhượng cho ông Dư, nên không vi phạm điều kiện tách thửa theo QĐ 190/2009 của UBND TP HCM.

Hơn nữa, các bên phát sinh tranh chấp nhưng thực tế bị đơn đã nhận đất và sử dụng từ lâu, nguyên đơn đã nhận đủ tiền. Vì vậy cần áp dụng khoản 2 Điều 129 Bộ luật dân sự năm 2015, rằng giao dịch dân sự có vi phạm bắt buộc về công chứng, chứng thực nhưng đã thực hiện 2/3 nghĩa vụ trong giao dịch thì tòa án ra quyết định công nhận hiệu lực của giao dịch đó. Trong trường hợp này, các bên không phải thực hiện việc công chứng, chứng thực.

Từ những phân tích trên trong kháng nghị, Chánh án TAND cấp cao tại TP HCM cho rằng nếu không phát sinh thêm tài liệu, chứng cứ nào khác thì phải công nhận hợp đồng chuyển nhượng QSDĐ theo yêu cầu phản tố của ông Dư. Nếu có chứng cứ khác xác định hợp đồng chuyển nhượng vô hiệu thì tòa án phải giải quyết hậu quả của hợp đồng vô hiệu mới đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự.