Hệ lụy nguy hiểm của “ma trận video ngắn” và giải pháp phòng tránh cho trẻ em, học sinh, sinh viên

Công an tỉnh Nghệ An khuyến cáo các bậc phụ huynh cần chủ động nhận diện nguy cơ và triển khai các giải pháp phòng tránh phù hợp.

Hiện nay, các video ngắn có độ dài từ vài giây đến vài chục giây, với tiết tấu nhanh, âm thanh kích thích, hình ảnh bắt mắt cùng cơ chế “vuốt để chuyển tiếp”, đang rất phổ biến trên các nền tảng mạng xã hội như TikTok, Facebook Reels, YouTube Shorts...

Đáng chú ý, các nền tảng này tích hợp những thuật toán trí tuệ nhân tạo (AI) có khả năng ghi nhận và phân tích hành vi của người dùng, như thời gian dừng lại xem nội dung, thao tác bấm thích, bình luận, chia sẻ...

Từ những dữ liệu thu thập được, thuật toán liên tục đề xuất các nội dung phù hợp với sở thích của từng cá nhân, dễ khiến người dùng bị cuốn vào vòng lặp xem video kéo dài.

Đối với giới trẻ, tâm lý sợ bỏ lỡ thông tin (FOMO) cùng khả năng đề xuất nội dung liên tục của các nền tảng có thể khiến nhu cầu giải trí ban đầu dần trở thành thói quen khó kiểm soát.

Theo cảnh báo của các chuyên gia tâm lý và quản lý giáo dục, việc dành quá nhiều thời gian cho các dạng video ngắn có thể gây ra nhiều tác động tiêu cực đối với trẻ em, học sinh, sinh viên.

Thứ nhất, suy giảm khả năng tư duy sâu và tập trung. Việc thường xuyên tiếp nhận thông tin ngắn, có nhịp độ dồn dập có thể khiến người trẻ khó duy trì sự tập trung trong thời gian dài, giảm tính kiên nhẫn khi đọc tài liệu dài hoặc giải quyết những vấn đề phức tạp.

Thứ hai, gia tăng nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần. Việc sử dụng thiết bị số và mạng xã hội quá mức có mối liên hệ với tình trạng lo âu, căng thẳng, rối loạn giấc ngủ và các vấn đề về sức khỏe tinh thần.

Bên cạnh đó, việc thường xuyên tiếp xúc với những hình ảnh được trau chuốt, những “cuộc sống hoàn hảo” trên mạng có thể khiến một bộ phận giới trẻ nảy sinh tâm lý so sánh, tự ti và quá phụ thuộc vào lượt thích, lượt bình luận để đánh giá giá trị bản thân.

Đặc biệt, trẻ em, học sinh, sinh viên có nguy cơ rơi vào bẫy tin giả, thông tin xấu độc và các trào lưu nguy hiểm.

Trong bối cảnh công nghệ AI phát triển mạnh, hình ảnh, âm thanh và video giả mạo, trong đó có công nghệ deepfake, ngày càng tinh vi, khiến việc phân biệt thật - giả trở nên khó khăn hơn.

Khi thiếu kinh nghiệm kiểm chứng thông tin, các em rất dễ bị lôi kéo tham gia những trào lưu độc hại, lệch chuẩn đạo đức, thậm chí bị dụ dỗ tham gia các hành vi vi phạm pháp luật hoặc trở thành nạn nhân của lừa đảo trực tuyến.

Để đồng hành và bảo vệ sự phát triển toàn diện của trẻ em, học sinh, sinh viên trước những nguy cơ, tác động tiêu cực từ mạng xã hội, nhất là hệ lụy từ “ma trận video ngắn”, Cơ quan Công an khuyến cáo các bậc phụ huynh và cơ sở giáo dục thực hiện tốt một số nội dung sau:

Một là, giám sát có chủ đích, không kiểm soát tuyệt đối. Thay vì cấm đoán cứng nhắc, dễ khiến trẻ nảy sinh tâm lý chống đối, phụ huynh và giáo viên nên chủ động xem, tìm hiểu nội dung cùng các em; thường xuyên trao đổi cởi mở về những nội dung đang được quan tâm trên mạng.

Đồng thời, hướng dẫn trẻ cách phân biệt thông tin thật với sản phẩm dàn dựng hoặc nội dung được tạo, chỉnh sửa bằng công nghệ AI; chỉ rõ những nguy cơ tiềm ẩn từ các trào lưu nguy hiểm.

Hai là, thiết lập quy tắc sử dụng thiết bị số rõ ràng. Phụ huynh nên quy định thời gian sử dụng điện thoại, máy tính bảng phù hợp với độ tuổi; thiết lập những “vùng không thiết bị” trong gia đình, như bàn ăn hoặc phòng ngủ vào ban đêm, nhằm bảo vệ giấc ngủ và sức khỏe tinh thần của trẻ. Có thể sử dụng các công cụ kiểm soát dành cho phụ huynh (Parental Control) để hỗ trợ lọc những nội dung không phù hợp với lứa tuổi.

Ba là, rèn luyện “nguyên tắc 3 giây” và tư duy phản biện. Hướng dẫn trẻ em, học sinh, sinh viên hình thành thói quen “chậm lại 3 giây” trước khi bấm thích, chia sẻ hoặc bình luận về một nội dung trên mạng. Khuyến khích các em tự đặt câu hỏi: “Mục đích của video này là gì?”, “Thông tin này có đáng tin cậy không?”, “Nguồn phát hành là ai?”, “Có nguồn chính thống nào xác nhận nội dung này không?”. Qua đó, từng bước hình thành kỹ năng đánh giá, kiểm chứng thông tin một cách độc lập.

Bốn là, tăng cường kết nối với đời sống thực. Khuyến khích trẻ em, học sinh, sinh viên tham gia các hoạt động thể thao, văn hóa, nghệ thuật, câu lạc bộ ngoại khóa và sinh hoạt cộng đồng tại địa phương.

Cha mẹ, thầy cô cần dành thời gian trò chuyện, lắng nghe tâm tư, nguyện vọng của các em, qua đó giúp giảm áp lực tâm lý và hạn chế việc xem mạng xã hội như một chỗ dựa cảm xúc duy nhất.

Năm là, phối hợp chặt chẽ với nhà trường và lực lượng chức năng. Các bậc phụ huynh nên thường xuyên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm để nắm bắt tình hình học tập, sinh hoạt và những biểu hiện tâm lý bất thường của con em tại trường.

Khi phát hiện các hội, nhóm hoặc nội dung trên mạng có dấu hiệu lừa đảo, kích động bạo lực, rủ rê thực hiện hành vi vi phạm pháp luật, cần kịp thời thông báo cho cơ quan Công an gần nhất để có biện pháp ngăn chặn, xử lý.

Không gian mạng là nguồn tài nguyên tri thức phong phú, nhưng cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với trẻ em, học sinh, sinh viên - những người chưa có đầy đủ kinh nghiệm và kỹ năng để nhận diện mọi cạm bẫy trên môi trường số.

Để bảo vệ các em trước “ma trận video ngắn”, giải pháp căn cơ không nằm ở sự cấm đoán cực đoan mà cần sự đồng hành, định hướng của gia đình, nhà trường và xã hội.

Khi cha mẹ, thầy cô thường xuyên lắng nghe, chia sẻ và trang bị cho các em kỹ năng an toàn số, kỹ năng kiểm chứng thông tin và tư duy phản biện, các em sẽ có thêm “sức đề kháng” để làm chủ công nghệ, khai thác không gian mạng phục vụ học tập, giải trí và phát triển một cách an toàn, lành mạnh.

Cơ quan Công an kêu gọi mỗi gia đình, mỗi thầy cô và các cơ sở giáo dục cùng chung tay bảo vệ thế hệ trẻ trước những cạm bẫy trên môi trường số, góp phần xây dựng không gian mạng an toàn, văn minh và lành mạnh.