Bảo tồn di sản: Không thể thiếu vai trò của cộng đồng

Việc thông qua Văn kiện Hà Nội về Di sản và Tính xác thực tại Hội nghị Đối thoại khu vực châu Á – Thái Bình Dương diễn ra từ ngày 27/9 đến 1/10/2026 tại Hà Nội và Ninh Bình được xem là dấu mốc trong hợp tác quốc tế về bảo tồn di sản.

Văn kiện hướng tới cách tiếp cận toàn diện hơn, trong đó tính xác thực của di sản cần được nhìn nhận gắn với bối cảnh lịch sử, văn hóa và đời sống của cộng đồng.

Theo thông tin từ các cơ quan báo chí, văn kiện tiếp nối các nền tảng quốc tế quan trọng về bảo tồn di sản, đồng thời thúc đẩy sự tham gia của các chủ thể liên quan trong quá trình gìn giữ và phát huy giá trị di sản.

Cộng đồng phải là chủ thể của bảo tồn

Di sản không chỉ tồn tại trong các công trình kiến trúc, di tích hay hiện vật được lưu giữ trong bảo tàng. Những tập quán, lễ hội, nghề thủ công, tri thức dân gian và ký ức lịch sử được trao truyền qua nhiều thế hệ cũng là bộ phận quan trọng tạo nên bản sắc văn hóa.

Vì vậy, nếu công tác bảo tồn chỉ tập trung vào tu bổ công trình hoặc quản lý không gian di tích mà chưa quan tâm đúng mức đến đời sống của người dân, nguy cơ làm mất đi những giá trị văn hóa vốn có vẫn hiện hữu.

Người dân sinh sống tại khu vực di sản thường là những người nắm giữ tri thức bản địa, hiểu rõ phong tục, tập quán và những biến đổi của không gian văn hóa qua thời gian. Sự tham gia của họ có thể giúp cơ quan quản lý nhận diện chính xác hơn giá trị cần bảo vệ, hạn chế những can thiệp không phù hợp và nâng cao hiệu quả giám sát.

Tuy nhiên, phát huy vai trò cộng đồng không nên dừng ở việc vận động người dân tham gia các hoạt động tuyên truyền hay lễ hội. Điều quan trọng là tạo điều kiện để họ được cung cấp thông tin, đóng góp ý kiến trong quá trình xây dựng phương án bảo tồn và tham gia giám sát việc thực hiện.

Bảo tồn phải đi cùng trách nhiệm pháp lý

Tại Việt Nam, Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, tạo cơ sở pháp lý cho việc bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa, đồng thời xác lập trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cộng đồng và cá nhân trong lĩnh vực này.

Từ góc độ thực thi pháp luật, yêu cầu đặt ra là phải chuyển các định hướng bảo tồn thành cơ chế quản lý cụ thể, bảo đảm việc tu bổ, phục hồi, khai thác du lịch và phát triển kinh tế tại khu vực di sản được thực hiện phù hợp với quy định pháp luật.

Đặc biệt, tính xác thực cần được xem xét thận trọng trong quá trình trùng tu, phục hồi di tích. Việc sử dụng vật liệu mới, thay đổi kiến trúc hoặc điều chỉnh không gian nếu thiếu căn cứ khoa học có thể làm biến dạng giá trị lịch sử, văn hóa của di sản.

Hoạt động bảo tồn vì thế cần dựa trên hồ sơ, tư liệu, nghiên cứu chuyên môn và quy trình được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận.

Bên cạnh đó, việc phát triển du lịch tại khu vực di sản phải gắn với kiểm soát tác động đến cảnh quan, môi trường và sinh hoạt văn hóa truyền thống. Lợi ích kinh tế trước mắt không thể là lý do để đánh đổi những giá trị không thể tái tạo.

Đưa định hướng vào thực tiễn

Để tinh thần của Văn kiện Hà Nội phát huy hiệu quả, cần tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, chuyên gia, doanh nghiệp và cộng đồng dân cư.

Các phương án bảo tồn cần được truyền đạt rõ ràng, có cơ chế tiếp nhận phản hồi và giải trình đối với những vấn đề người dân quan tâm.

Cùng với đó, cần nâng cao nhận thức pháp luật về di sản, phát huy vai trò giám sát của cộng đồng và bảo đảm lợi ích chính đáng của người dân gắn với hoạt động bảo tồn.

Khi người dân nhận thức được giá trị di sản và có điều kiện hưởng lợi hợp pháp từ việc phát huy giá trị ấy, động lực gìn giữ di sản sẽ bền vững hơn.

Văn kiện Hà Nội có ý nghĩa không chỉ ở thông điệp hợp tác quốc tế mà còn ở yêu cầu thay đổi cách tiếp cận đối với di sản.

Bảo tồn hiệu quả không đơn thuần là giữ lại những gì thuộc về quá khứ, mà còn là bảo vệ tính xác thực, duy trì sức sống văn hóa và trao truyền các giá trị ấy cho thế hệ tương lai.