Bảo hộ quyền tác giả: Giấy chứng nhận rất quan trọng nhưng không phải “tấm khiên pháp lý” tuyệt đối!

Phóng viên có cuộc trao đổi với Luật sư, Thạc sĩ Đặng Thị Thuý Huyền - Đoàn Luật sư TP Hồ Chí Minh, xung quanh vấn đề bảo hộ quyền tác giả đang được giới chuyên gia và dư luận rất quan tâm.

* Thưa Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền, Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả có phải căn cứ quyết định ai là tác giả?

- Không hoàn toàn như vậy. Quyền tác giả phát sinh từ khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định. Đăng ký quyền tác giả không phải thủ tục bắt buộc để quyền tác giả phát sinh.

Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả có giá trị quan trọng trong việc ghi nhận thông tin về tác giả, tác phẩm, chủ sở hữu quyền tác giả và tạo thuận lợi về mặt chứng minh. Tuy nhiên, khi xuất hiện chứng cứ ngược lại, người được cấp Giấy chứng nhận vẫn có thể phải chứng minh cơ sở của quyền tác giả hoặc quyền sở hữu của mình.

Tôi lấy ví dụ vụ tranh chấp quyền tác giả bài thơ “Gánh mẹ” đã được TAND TP Hồ Chí Minh xét xử năm 2022, nguyên đơn đưa ra chứng cứ khẳng định bài thơ do mình sáng tác và đăng tải trên Facebook từ năm 2014. Trong khi đó, bị đơn được cấp Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả đối với tác phẩm âm nhạc cùng tên vào năm 2019, trong đó có phần lời.

Vi bằng được lập trong vụ án ghi nhận việc bài thơ đã được đăng tải từ năm 2014. Kết luận giám định được bản án viện dẫn cũng xác định phần lời bài hát và bài thơ hầu hết giống nhau về từ ngữ, cách ngắt câu và phân đoạn. Đây là những chứng cứ ngược lại được Tòa án xem xét khi xác định nghĩa vụ chứng minh.

Điểm cần nhấn mạnh là không thể suy ra rằng cứ có một bài đăng Facebook sớm hơn thì người đăng bài đương nhiên là tác giả. Chứng cứ về thời điểm công bố phải được đặt trong mối liên hệ với nội dung tác phẩm, chủ thể đăng tải, quá trình hình thành tác phẩm và các tài liệu khác trong hồ sơ vụ án.

* Vậy chứng cứ trên môi trường số có ý nghĩa thế nào trong tranh chấp quyền tác giả, thưa Luật sư?

- Trong bối cảnh tác phẩm ngày càng được sáng tạo, lưu trữ và công bố trên môi trường số, các dấu vết điện tử có thể trở thành nguồn chứng cứ quan trọng. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giá trị của từng loại chứng cứ. Vi bằng có giá trị ghi nhận sự kiện, nội dung mà thừa phát lại trực tiếp chứng kiến; nhưng bản thân vi bằng không tự mình xác nhận ai là người thực sự sáng tác tác phẩm.

Tương tự, một bài đăng trên mạng xã hội có thể giúp xác định nội dung đã xuất hiện tại một thời điểm nhất định, nhưng vẫn cần làm rõ tài khoản đăng tải thuộc về ai, nội dung đăng tải có phải tác phẩm đang tranh chấp hay không và người đăng có phải người sáng tác hay không.

Trở lại vụ “Gánh mẹ” – một vụ án khá điển hình về tranh chấp quyền tác giả, các chứng cứ được Tòa án xem xét trong tổng thể. Bên cạnh việc Vi bằng ghi nhận bài thơ được đăng tải trước thời điểm bị đơn đăng ký quyền tác giả, kết luận giám định cho thấy mức độ tương đồng rất lớn giữa bài thơ và phần lời ca khúc. Trong khi đó, người đứng tên trên Giấy chứng nhận khai tác phẩm được hoàn thành từ năm 2013 nhưng không xuất trình được tài liệu chứng minh cho thông tin tự khai này.

Điều này cho thấy đối với người sáng tác, việc lưu giữ quá trình hình thành tác phẩm rất quan trọng. Bản thảo, dữ liệu gốc, lịch sử chỉnh sửa, thông tin công bố, các thỏa thuận liên quan đến việc sử dụng tác phẩm… đều có thể trở thành chứng cứ khi phát sinh tranh chấp.

Đặc biệt, trong môi trường số, không nên chỉ lưu một ảnh chụp màn hình. Càng có đầy đủ dữ liệu về quá trình hình thành, thời điểm công bố và chủ thể sáng tạo thì việc chứng minh quyền càng có cơ sở.

* Thắng kiện có đồng nghĩa được bên xâm phạm phải trả phí thuê luật sư cho bên đương sự đối lập?

- Trong tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ, chủ thể quyền bị xâm phạm có thể yêu cầu bên xâm phạm thanh toán chi phí hợp lý để thuê luật sư. Tuy nhiên, không phải mọi khoản thù lao đã thỏa thuận giữa khách hàng và luật sư đều đương nhiên trở thành nghĩa vụ của bên xâm phạm. Cần phải có đầy đủ các chứng từ thanh toán, chứng cứ chứng minh nghĩa vụ trả thù lao...

Muốn chứng minh chi phí luật sư hợp lý, hồ sơ cần làm rõ ít nhất 4 vấn đề. Một là, có thỏa thuận dịch vụ pháp lý thực tế giữa khách hàng và luật sư hoặc tổ chức hành nghề luật sư. Hai là, công việc của luật sư phải gắn với việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm. Ba là, khoản thù lao đã được thanh toán hoặc nghĩa vụ trả tiền đã được xác lập rõ ràng. Bốn là, mức thù lao phải phù hợp với phạm vi công việc, tính chất và mức độ phức tạp của vụ kiện.

Cũng cần phân biệt chi phí thuê luật sư với thiệt hại vật chất do hành vi xâm phạm quyền tác giả gây ra. Đây là những khoản có căn cứ pháp lý và hệ thống chứng cứ khác nhau.

* Luật sư có những thông điệp cần lưu ý gửi đến người sáng tác và bên sử dụng tác phẩm?

- Điều đầu tiên và cũng là điều quan trọng nhất, phải coi trọng chứng cứ ngay từ quá trình sáng tạo và khai thác tác phẩm. Đối với người sáng tác, cần lưu giữ bản thảo, dữ liệu gốc, lịch sử chỉnh sửa, thông tin công bố và các thỏa thuận cho phép sử dụng tác phẩm. Đây là những tài liệu có thể giúp chứng minh quá trình hình thành và quyền đối với tác phẩm khi xảy ra tranh chấp.

Đối với bên sử dụng tác phẩm, việc ký hợp đồng với người đứng tên trên Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả là một căn cứ quan trọng, nhưng cũng cần kiểm tra người đó có thực sự có quyền cấp phép đối với từng phần của tác phẩm hay không. Đặc biệt với tác phẩm âm nhạc có nhiều thành tố, cần xác định rõ quyền đối với phần nhạc, phần lời và các quyền liên quan.

Đối với người khởi kiện, nếu yêu cầu bên xâm phạm thanh toán chi phí luật sư thì nên chuẩn bị hồ sơ chứng minh khoản phí ngay từ đầu. Không nên chờ đến khi kết thúc vụ án mới đưa ra một con số mà thiếu tài liệu chứng minh.

Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả là một căn cứ quan trọng nhưng không phải điểm kết thúc của việc chứng minh quyền. Khi có chứng cứ ngược lại, sự thật về quá trình sáng tạo và quyền đối với tác phẩm vẫn phải được làm rõ. Cùng với đó, chi phí thuê luật sư có thể được xem xét như một khoản bồi thường trong tranh chấp sở hữu trí tuệ, nhưng để được chấp nhận, khoản chi phí đó phải chứng minh được căn cứ, tính thực tế và tính hợp lý.

* Xin cảm ơn Luật sư!