Xuân Bính Ngọ về miền Cố đô chiêm bái đền Thái Vi có đôi ngựa đá cổ

Ngôi Đền cổ tự ngàn năm giữa lòng Di sản Ninh Bình

Đền Thái Vi thuộc thôn Văn Lâm, xã Ninh Hải, thành phố Hoa Lư (nay là phường Nam Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình). Đền nằm giữa không gian cảnh quan sơn thủy hữu tình trong khu rừng Ô Lâm xưa. Bao quanh đền là các dãy núi đá vôi trùng trùng điệp điệp, phía bên phải đền có dòng sông Ngô Đồng uốn khúc, bên trái có ngọn núi Cối Lĩnh, sau lưng là dãy núi Cấm Sơn hùng vĩ.

Sau một số lần xây dựng lại và trùng tu, đến năm 1926, Đền Thái Vi được xây dựng lại bằng đá theo kiểu “Nội công, ngoại quốc” (bên ngoài theo kiểu chữ “Quốc” (Hán tự), bên trong theo kiểu chữ “Công” (Hán tự), đồng thời tạo dựng đôi ngựa đá chầu trước Nghi môn đá.

Đền Thái Vi quay hướng Nam, có kết cấu bởi đá nguyên khối và gỗ được chạm trổ tinh xảo, phía trước của Đền có giếng ngọc hình tròn được dựng bằng những phiến đá xanh nguyên khối, nước trong vắt quanh năm. Bao che khuôn viên đền là tường xây bằng đá hộc. Nghi môn đền được xây bằng đá, hai bên có đôi ngựa bằng đá nguyên khối lớn đứng chầu hai bên cửa Đền. Sau nghi môn có các công trình nằm đối xứng qua trục thần đạo: Hồ nước hình chữ nhật, gác chuông – gác trống ở hai bên và đền chính nằm ở trung tâm.

Đền chính được cấu tạo bởi ba cung: cung Đệ Nhất, cung Đệ Nhị, cung Đệ Tam với 28 cột đá cao 3,2m (trong đó 22 cột đá vuông, 6 cột đá tròn). Điều đặc biệt là toàn bộ các thành phần kiến trúc của đền chính hầu như được làm bằng đá, chỉ có kết cấu đỡ mái được làm bằng gỗ. Tất cả các cột đá này được các nghệ nhân xưa chạm đục tứ linh, long cuốn thủy cực, long chầu… cực kỳ tinh xảo và đẹp mắt. Trên các cột trụ đá, mặt trước chạm câu đối bằng chữ Hán, mặt sau chạm rồng, mây, phượng, lân…

Hình rồng lớn là đề tài trang trí chủ đạo trên cột. Rồng được chạm nổi với đầu lớn, quay chầu vào trong, thân có vẩy, uốn khúc chạy dọc theo chiều dài của cột, trên thân có nhiều mây ám. Trong khuôn viên đền có gác chuông được xây dựng dưới thời vua Duy Tân. Gác chuông có kiến trúc 2 tầng 8 mái với 32 cột gỗ. Hệ thống đỡ các mái gồm cột, xà, bẩy đều được làm bằng gỗ lim.

Điều độc đáo là ở phía ngoài Nghi môn đá của Đền Thái Vi, hai bên có đặt đôi ngựa bằng đá xanh nguyên khối chầu. Đây là đôi ngựa đá cổ, được tạo dựng từ năm 1926, có cách ngày nay khoảng 100 năm.

Ngựa đá cổ bên phải (đứng nhìn vào đền) cao từ chân đến đỉnh đầu 1,63 mét, chiều dài của ngựa từ đầu đến đuôi 1,79 mét, chiều rộng của ngựa 0,43 mét. Khối ngựa đá này được đặt trên bệ đá dày 0,15 mét. Ngựa đá bên trái cũng cao 1,63 mét, chiều dài 1,67 mét, chiều rộng 0,43 mét, đặt trên bệ đá dày 0,14 mét.

Hai ngựa đá được chạm khắc đúng dáng hình ngựa chiến, sẵn sàng xung trận, đầu ngựa có đủ mắt, mũi, tai, đuôi ngựa thõng xuống, yếm ngựa vắt trên lưng thả xuống hai bên được chạm khắc họa tiết, hoa văn cầu kỳ. Dù trải qua khoảng 100 năm, mưa nắng của đất trời cũng không làm đôi ngựa đá mất đi dáng vẻ hiên ngang.

Nhìn đôi ngựa đá cổ chầu cổng đền, chúng ta nhớ đến hai câu thơ nổi tiếng của Vua Trần Nhân Tông: “Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã/Sơn hà thiên cổ điện kim âu”.

Dịch nghĩa: “Quốc gia hai lần bị xâm phạm làm cho ngựa đá cũng phải khó nhọc. Từ nay giang sơn sẽ được ngàn đời vững bền như chiếc âu đúc bằng kim không bao giờ sứt mẻ được”.

Dịch thơ: “Xã tắc hai phen chồn ngựa đá/ Non sông nghìn thuở vững âu vàng”. Đây là hai câu thơ mà Vua Trần Nhân Tông ngâm trong ngày 14 tháng 4 năm 1288 (Mậu Tý) khi làm lễ dâng thắng trận ở Chiêu Lăng (Lăng Vua Trần Thái Tông) thuộc tỉnh Hưng Yên, thấy chân mấy con ngựa đá chầu bên lăng đều lấm bùn. Vì trước đó, quân Nguyên - Mông tràn qua đây đã đào Chiêu Lăng định phá đi mà chưa kịp.

Có lẽ từ trước năm 1288, ở Chiêu Lăng, người xưa ở Hưng Yên đã chạm khắc các con ngựa đá chầu, nên người dân Ninh Bình cũng chạm khắc đôi ngựa đá chầu trước Nghi môn đền đá Thái Vi để lưu lại hình ảnh ngựa đá ở Chiêu Lăng, cũng khẳng định chiến thắng của quân và dân ta thời Trần đánh đuổi quân Nguyên - Mông ra khỏi đất nước.

Giá trị văn hoá, tâm linh cấp quốc gia

Đại diện Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình cho biết: “Sau khi vua Trần Thái Tông nhường ngôi, ông thấy ở đây núi non hùng vĩ, nhiều hang động cùng dòng sông Ngô Đồng uốn khúc như dải lụa chảy vào hang núi với vẻ đẹp tự nhiên. Vua Trần Thái Tông cho dựng một am nhỏ trong hang Cả, nhưng vì địa thế hẹp, không thuận tiện đi lại nên đã chọn mảnh đất rộng rãi ở ngoài phía Nam động, có địa thế đẹp, cây cối tốt tươi, thế đất hình rồng để dựng am tu luyện và đặt tên là am Thái Vi.

Ban đầu dân cư còn thưa thớt, ở thành các chòm, xóm nên gọi là Ô Lâm, ông đã chiêu dân lập ấp, khuyến khích Nhân dân khai khẩn đất hoang, phát triển canh nông. Sau khi Trần Thái Tông mất, con trưởng của ông là vua Trần Thánh Tông đã cho đắp thần tượng để phụng thờ ở Đền Thái Vi, cấp tiền, ruộng đất để khói nhang cúng tế, đặt thành lệ nước”.

Cụ Chu Văn Thim (sinh năm 1940) thủ nhang Đền Thái Vi chia sẻ thêm: “Ngoài giá trị đặc biệt về lịch sử, di sản văn hóa phi vật thể, không gian cảnh quan kiến trúc, Đền Thái Vi còn lưu giữ được nhiều hiện vật có giá trị như ngựa đá, bia đá, chuông… Đền Thái Vi không chỉ là căn cứ kháng chiến của quân dân Đại Việt chống quân Nguyên – Mông ở thế kỷ XIII mà trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp còn là nơi cất giấu vũ khí của quân dân ta. Đền đã được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng di tích lịch sử – nghệ thuật cấp quốc gia năm 1994.

Đền Thái Vi nằm trong Quần thể danh thắng Tràng An, Tam Cốc – Bích Động thuộc vùng đất Cố đô Hoa Lư lịch sử. Ngôi đền nằm trọn trong sự bao bọc của không gian núi rừng hùng vĩ, là nét trầm mặc nổi bật bên dòng sông Ngô Đồng uốn khúc như dải lụa chảy vào hang núi. Là nốt son có giá trị lịch sử, văn hoá, tạo nên một quần thể di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh đặc biệt, thu hút đông đảo du khách trong nước và quốc tế”.

Chia sẻ tại đền Thái Vi, chị Vũ Thị Hoa – hướng dẫn viên du lịch đến từ Hà Nội cho biết: “nhân chuyến đưa khách du lịch đến tham quan, nghỉ dưỡng tại Tam Cốc – Bích Động và chiêm bái tại đền, không chỉ cá nhân tôi cảm thấy tự hào về lịch sử dân tộc mà các vị khách quốc tế đến từ Hà Lan cũng cuốn hút vào những nét đặc sắc của lịch sử hào hùng và văn hóa dân tộc Việt Nam”...

Lễ hội Đền Thái Vi được diễn ra trong hai ngày (từ ngày 14, 15/3 âm lịch hàng năm) tại Di tích lịch sử văn hoá Đền Thái Vi phường Nam Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Đây là lễ hội truyền thống của Nhân dân được gìn giữ được trao truyền từ nhiều thế hệ. Lễ hội Đền Thái Vi được tổ chức thường niên nhằm tưởng nhớ công ơn các vị vua Trần và các Anh hùng có công với đất nước, đặc biệt là Vua Trần Thái Tông người đã có công chiêu dân, lập ấp ở xã Ninh Hải cũ. Theo sử sách ghi lại, sau thắng lợi cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ nhất, vua Trần Thái Tông đã nhường ngôi cho con là Thái tử Hoằng (tức Trần Thánh Tông), sau đó trở về vùng núi Trường Yên để tu hành. Tại đây, vua Trần Thái Tông đã biến khu rừng hoang vu thành nơi cư dân đông đúc, chiêu dân, lập làng Văn Lâm. Công lao của vua Trần Thái Tông rất lớn. Vì vậy, sau khi ông mất, Nhân dân đã xây dựng đền thờ Trần Thái Tông, Hiền từ Hoàng Thái Hậu (tức Hoàng hậu Thuận Thiên) và vua Trần Thánh Tông, gọi là Thái Vi, vì là nơi Hoàng đế nhà Trần xuất gia. Với giá trị tiêu biểu và ý nghĩa lịch sử to lớn, năm 1994, đền Thái Vi được xếp hạng là Di tích lịch sử văn hoá đặc biệt quan trọng của Quốc gia…