Văn học thiếu nhi tìm lối đi giữa thời công nghệ

Thử thách lớn nhất là giữ được sự hồn nhiên, trong trẻo

Phóng viên: Theo anh/chị, thử thách lớn nhất khi người lớn bước vào thế giới trẻ thơ và hóa thân thành trẻ thơ để sáng tác là gì?

Nhà văn Phụng Thiên: Theo tôi, khó khăn lớn nhất là giữ được sự hồn nhiên. Người lớn thường mang theo lý trí, kinh nghiệm và cả những lo toan của đời sống. Khi viết cho thiếu nhi, ta phải gạt bỏ lớp “người lớn” ấy để nhìn thế giới bằng đôi mắt tò mò, ngây thơ, đầy tưởng tượng.

Việc hóa thân thành trẻ thơ không chỉ là kỹ thuật viết, mà còn là một hành trình tinh thần để tìm lại sự trong sáng đã từng có. Nói như thầy tôi, PGSTS nhà văn Văn Giá: Lòng không trong veo, không cực bén nhạy với thiên nhiên, tạo vật sẽ không thể có nổi những trang văn “hài đồng”.

Nhà thơ Lữ Mai: Theo tôi, thử thách lớn nhất là giữ được nét trong trẻo của tâm hồn khi bước vào thế giới trẻ thơ. Trẻ em rất nhạy cảm, các em có thể chưa hiểu hết tầng nghĩa sâu xa nhưng lại nhận ra ngay đâu là cảm xúc thật, đâu là sự áp đặt.

Người viết cho thiếu nhi vì thế phải học cách đi chậm, hiểu sâu và tinh tế để nhìn thế giới bằng sự ngạc nhiên đầu tiên. Muốn hóa thân thành trẻ thơ, đôi khi người lớn phải biết cất đi kinh nghiệm, định kiến, cả sự “khôn ngoan” của mình để giữ lại khả năng rung động trước những điều nhỏ bé.

Tôi nghĩ viết cho thiếu nhi là một hành trình quay về phần trong trẻo nhất của chính mình, đó cũng là hành trình rất khó, bởi người lớn càng trưởng thành càng dễ đánh mất sự hồn nhiên.

Phóng viên: Anh/Chị làm thế nào để tác phẩm vừa giữ được sự hấp dẫn, bay bổng, vừa lồng ghép được các bài học giáo dục một cách tự nhiên nhất?

Nhà văn Phụng Thiên: Một tác phẩm thiếu nhi hấp dẫn cần có cốt truyện bay bổng, nhân vật đáng yêu, tình huống bất ngờ. Nhưng bài học giáo dục phải được lồng ghép như những hạt đường tan trong ly nước chanh: ngọt ngào, tự nhiên, không gượng ép.

Tôi thường để nhân vật tự trải qua thử thách, tự rút ra bài học, thay vì để tác giả “giảng giải”. Khi trẻ em thấy nhân vật giống mình, các em sẽ tự đồng cảm và tiếp nhận thông điệp.

Nhà thơ Lữ Mai: Tôi luôn nghĩ trẻ em có thể không thích những bài học quá chặt chẽ, khuôn khổ trong lời dạy mà cần được sống cùng câu chuyện, được đồng hành với nhân vật, rồi tự mình cảm nhận điều đúng - sai, yêu - ghét, tử tế - vô tâm.

Bởi lẽ đó, điều quan trọng là người viết phải để cho bài học tan vào cảm xúc. Nếu câu chuyện đủ chân thật, nhân vật đủ đáng yêu và thế giới nghệ thuật đủ hấp dẫn thì thông điệp giáo dục sẽ tự nhiên đi vào tâm hồn trẻ nhỏ mà không cần lên lớp.

Tôi thường tin vào sức hút của những điều rất nhỏ: một lời xin lỗi, một cái ôm, một hành động biết sẻ chia với người thân, cây cỏ, đời sống… Đôi khi chính những chi tiết giản dị ấy lại nuôi dưỡng nhân cách bền lâu.

Phóng viên: Trong thời đại bùng nổ công nghệ và thiết bị thông minh hiện nay, theo anh/chị, văn học thiếu nhi cần thay đổi ra sao để thu hút các em nhỏ tìm đến trang sách?

Nhà văn Phụng Thiên: Trong kỷ nguyên màn hình và thiết bị thông minh, văn học thiếu nhi cần kết hợp đa phương tiện: minh họa sinh động, sách tương tác, thậm chí phiên bản điện tử có âm thanh hoặc trò chơi nhỏ.

Nhưng quan trọng hơn, sách phải tạo ra trải nghiệm mà công nghệ không thay thế được: sự ấm áp của trí tưởng tượng, cảm giác đồng hành cùng nhân vật. Văn học thiếu nhi nên trở thành “người bạn” giúp trẻ cân bằng giữa thế giới số và thế giới mơ mộng.

Nhà thơ Lữ Mai: Công nghệ đang thay đổi cách trẻ em tiếp nhận thế giới nên văn học thiếu nhi chắc chắn cũng phải thay đổi để gần hơn với nhịp sống hôm nay.

Theo tôi, điều cốt lõi không hẳn là chạy đua mà là tạo ra những giá trị khó thay thế. Sách thiếu nhi hôm nay cần giàu tính đối thoại hơn, giàu hình ảnh hơn, nhịp điệu nhanh hơn và chạm tới những vấn đề trẻ em thực sự quan tâm: cô đơn trong thế giới số, tình bạn, gia định, thiên nhiên, trí tưởng tượng, lòng trắc ẩn…

Bên cạnh đó, người viết cũng cần cởi mở với các hình thức thể hiện mới: sách tranh, sách tương tác, sách nói, hoạt hình chuyển thể… để văn học có thể bước ra khỏi trang giấy và đồng hành cùng trẻ em trong nhiều không gian khác nhau.

Dù vậy, tôi vẫn luôn tin rằng dù công nghệ phát triển đến đâu, trẻ em vẫn luôn cần những câu chuyện để được yêu thương, được an ủi và được lớn lên trong vẻ đẹp của ngôn từ. Mỗi trang sách hoàn toàn đủ khả năng mở ra cả bầu trời mà không thiết bị nào thay thế được.

Gieo ước mơ và sự tử tế vào tâm hồn độc giả nhí

Phóng viên: Đâu là thông điệp mà anh/chị luôn mong muốn truyền tải đến thế hệ độc giả nhí qua các sáng tác của mình?

Nhà văn Phụng Thiên: Thông điệp tôi luôn muốn truyền tải là: hãy tin vào trí tưởng tượng. Bởi trí tưởng tượng chính là đôi cánh đưa các em bay qua mọi giới hạn, biến khó khăn thành trò chơi, biến nỗi buồn thành câu chuyện đẹp.

Tôi mong các em lớn lên với niềm tin rằng thế giới luôn rộng mở, và mỗi em đều có thể viết nên câu chuyện của riêng mình.

Nhà thơ Lữ Mai: Điều tôi luôn mong muốn gửi tới các độc giả nhỏ tuổi là hãy giữ một trái tim biết yêu thương và đôi mắt biết nhìn thấy vẻ đẹp quanh mình.

Tôi muốn các em hiểu rằng thế giới được tạo nên bởi những điều lớn lao và cả từ những điều bé nhỏ, gần gũi, bình dị.

Trong nhiều sáng tác của mình, tôi cũng muốn gieo vào tâm hồn trẻ nhỏ tình yêu quê hương, thiên nhiên và lòng biết ơn.

Trẻ thơ biết rung động trước con người và cuộc sống sẽ lớn lên với trách nhiệm và nhân ái hơn. Với tôi, văn học thiếu nhi phần nào giúp các em trở thành những con người tử tế, giàu trí tưởng tượng và luôn biết mơ ước giữa cuộc sống nhiều biến động hôm nay.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ đầy tâm huyết của anh, chị!