Từ mô hình sản xuất tự nguyện tại một hộ gia đình, không sử dụng ngân sách Nhà nước, cây gấc đang được người dân xã Vinh Quý, tỉnh Cao Bằng phát triển với quy mô lên đến hơn 24 ha cùng chuỗi liên kết bao tiêu ổn định. Mô hình này đang được kỳ vọng trở thành cây trồng hàng hóa, mở hướng phát triển kinh tế bền vững, giúp bà con nông dân vươn lên làm giàu trên chính mảnh đất quê hương.
Từ mô hình trồng thử nghiệm
Nhiều năm qua, người dân xã Vinh Quý (Cao Bằng) vốn chỉ quen bó buộc kinh tế gia đình vào cây ngô, cây lúa trên những sườn đồi dốc. Thời tiết thất thường, giá cả bấp bênh khiến cái nghèo, cái đói cứ mãi đeo bám. Câu hỏi "Trồng cây gì, nuôi con gì để bứt phá?" luôn là trăn trở lớn của các cấp chính quyền và người dân nơi đây trong hành trình phát triển kinh tế bền vững.
Thực hiện định hướng phát triển nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị, hiệu quả và bền vững, Hội Nông dân xã Vinh Quý đã phối hợp với chính quyền địa phương tổ chức tham quan, học tập kinh nghiệm mô hình trồng gấc tại tỉnh Tuyên Quang, đồng thời tìm kiếm đầu mối tiêu thụ sản phẩm tại tỉnh Bắc Ninh.
Ban đầu, từ vài hộ dân trồng thử nghiệm mang tính tự phát cây gấc đã nhanh chóng chứng tỏ độ thích nghi tuyệt vời với thổ nhưỡng và khí hậu địa phương. Cây phát triển nhanh, ít sâu bệnh, chịu hạn tốt và đặc biệt là không đòi hỏi quá nhiều công chăm sóc phức tạp như các loại cây ăn quả ngắn ngày khác.
Sau hội nghị triển khai mô hình vào tháng 12/2025, Hợp tác xã Gấc Vinh Quý được thành lập với 5 thành viên. Đến nay, mô hình đã thu hút 54 hộ tham gia. Diện tích trồng gấc tại xã Vinh Quý cũng đã được mở rộng đáng kể với tổng quy mô lên tới 24,2 ha với 23.052 gốc gấc. Đến thời điểm này dạo quanh các Thôn, không khó để bắt gặp những giàn gấc xanh mướt, trĩu quả, bắt đầu chuyển sang sắc vàng, sắc đỏ rực rỡ khi vào mùa thu hoạch.
Minh chứng rõ nét nhất cho hướng đi mới này là mô hình của chị Lò Thị Son, Thôn Nam Lý, Chị Chu Thị Vân, Chị Chu Thị Thiên, anh Chu Văn Chính – Thôn An Lạc, Nguyễn Thế Hà, Thôn Bản Răng, Anh Nông Văn Nguyên Thôn Vinh Phú; là một trong những người nông dân mạnh dạn đi đầu đưa cây gấc bén rễ trên đất Vinh Quý.
Chị Chu Thị Vân, thôn An Lạc, xã Vinh Quý chia sẻ: “Lúc đầu đưa cây gấc về đồi, bà con xung quanh ai cũng hoài nghi, bảo đất này trồng ngô còn héo thì cây gì sống nổi. Nhưng mình nghĩ cứ chịu khó học kỹ thuật, làm giàn chắc chắn thì cây sẽ không phụ công người đến nay gia đình chị Son có gần 1.500 gốc gấc đang rộ quả chuẩn bị cho thu hoạch. Nhìn giàn gấc trĩu quả đang cho thu hoạch. Chị mừng rơi nước mắt vì biết lối thoát nghèo của gia đình đây rồi”.
Điểm đáng chú ý của mô hình trồng gấc này là người dân chủ động bỏ kinh phí đầu tư, không sử dụng ngân sách Nhà nước mà đưa các hộ có khả năng, kiến thức, có tinh thần tự lực trong làm ăn kinh tế hộ để đi học tập kinh nghiệm mô hình, sau đó vận động hình thành nhóm sản xuất, người tham gia mô hình chủ động tự đầu tư kinh phí, tìm hiểu cách chăm sóc, đầu tư hệ thống giàn bằng cột bê tông, hoặc cột cây kiên cố, dây cáp làm dàn, chuẩn bị đất, cây giống và tổ chức sản xuất theo hướng liên kết thay vì manh mún, nhỏ lẻ. Đến nay kinh phí các hộ đã bỏ ra khoảng 170 triệu đồng/ha.
Đến phát huy hiệu quả kinh tế
Trong quá trình phát triển cây trồng Gấc Phòng Kinh tế, Hội Nông dân, Hợp tác xã Gấc, Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã trưởng thôn và các hộ dân tổ chức kiểm tra, đánh giá tình hình sinh trưởng của cây gấc trên địa bàn xã và các vùng liên kết thuộc xã Hạ Lang, xã Quang Long.
Kết quả kiểm tra cho thấy, cây gấc sinh trưởng tương đối đồng đều. Khoảng 80 đến 85% diện tích có cây phát triển tốt, thân khỏe, lá xanh và cành phát triển ổn định. Phần lớn diện tích đã bước vào giai đoạn ra hoa, đậu quả, tỷ lệ hoa cái khá cao, khả năng đậu quả được đánh giá tích cực. Hơn 85% số hộ đã đầu tư hệ thống giàn bằng cọc bê tông, cột sắt hoặc cột gỗ, cơ bản đáp ứng khả năng chịu lực khi cây bước vào thời kỳ rộ quả.
Theo đánh giá chuyên môn, cây gấc có khả năng thích nghi khá tốt với nhiều loại đất và điều kiện khí hậu tại địa phương. Nếu tiếp tục được chăm sóc đúng quy trình, năng suất năm đầu có thể đạt khoảng 7 – 10 tấn quả/ha, trọng lượng quả trung bình từ 1,5 đến 5 kg/quả.
Đây là cơ sở để người dân nhận định cây gấc có tiềm năng trở thành cây trồng hàng hóa, nhất là khi sản phẩm đã bước đầu có đầu ra thông qua hợp đồng liên kết. Do chi phí ban đầu lớn gốc cây chưa ổn định, nên năm thứ nhất mô hình chưa tạo lợi nhuận rõ rệt.
Tuy nhiên, từ năm thứ hai trở đi, khi chi phí đầu tư giảm, có kinh nghiệm trong chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh, bón phân... năng suất dự kiến đạt khoảng 15 - 20 tấn/ha, doanh thu ước đạt 220 triệu đồng, lợi nhuận có thể đạt khoảng 180 triệu đồng/ha/năm.
Theo ông Nông Văn Nguyên, Chủ tịch Hội nông dân xã Vinh Quý, cây gấc có tuổi thọ trung bình từ 15 – 20 năm, đây là loại cây hoang dã, chịu hạn tương đối tốt, sinh trưởng rất khỏe, không tốn nhiều công chăm sóc cũng như chi phí phân bón. Trồng từ 3 - 4 tháng thì gấc đã ra bông, sau 4 - 5 tháng thì có trái, 6 tháng có thể thu hoạch dần và đi vào ổn định từ tháng thứ 8 đến hết tháng 12. Cây gấc ra trái quanh năm, thị trường tiêu thụ là trong nước và xuất khẩu sang các nước khó tính.
Kỳ vọng từ liên kết sản xuất và tiêu thụ
Theo phương án liên kết, Hợp tác xã Gấc Vinh Quý đã ký hợp đồng bao tiêu sản phẩm với Hợp tác xã Gấc Việt tại Bắc Ninh. Giai đoạn đầu dự kiến triển khai từ 20 đến 50 ha, sản lượng tương đương 300 đến 500 tấn quả. Giá thu mua được bảo hiểm thấp nhất ở mức 6.000 đồng/kg quả tươi trong thời gian liên kết 5 năm.
Hiện nay, Hợp tác xã Gấc Vinh Quý có 54 thành viên trồng gấc chủ yếu là tại các thôn Nam Lý, Thôn An Lạc, Thôn Vinh Phú, Thôn Bắc Vọng, Thôn Làn Lừa và các địa phương lân cận xã Hạ Lang, xã Quang Long. Trong đợt thu hoạch vụ đầu, Hợp tác xã Gấc sẽ huy động nguồn vốn từ các thành viên để đầu tư kho lạnh âm 40 độ C để bóc vỏ, tách ruột và cấp đông sản phẩm sau đó được vận chuyển đến Hợp tác xã Gấc Việt tại Bắc Ninh.
Phần vỏ gấc được định hướng sơ chế hoặc xử lý theo mô hình tuần hoàn, hạn chế phát sinh chất thải ra môi trường. HTX tiếp tục tập hợp các thành viên có nhu cầu muốn chuyển đổi từ cây trồng kém hiệu quả sang cây gấc để lên phương án sản xuất phù hợp.
Ông Nguyễn Thế Hà – Giám đốc HTX Gấc cho hay: “Điều mà chúng tôi tâm đắc ở mô hình của HTX này là tinh thần hợp tác của những người tham gia. Hiện nay, trong quy trình canh tác, nông dân còn gặp một số khó khăn khi xử lý các vấn đề về sâu, bệnh, nâng cao chất lượng trái. Chúng tôi sẽ tiếp tục tư vấn về kỹ thuật, khai thác và ứng dụng sản phẩm sinh học, hữu cơ hoá để nâng cao hiệu quả của mô hình trồng gấc. Giá bán gấc tươi theo giá thị trường hiện nay là 10.000 đồng – 18.000 đồng/kg, đặc biệt tiêu thụ mạnh vào dịp tết. HTX sản xuất theo quy hoạch nên không để nông dân trồng tràn lan nhằm bảo đảm đầu ra bao nhiêu thì tiêu thụ bấy nhiêu”.
Bà Mã Thị Độ, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Vinh Quý nhấn mạnh: Triển khai mô hình trồng cây gấc trên địa bàn xã Vinh Quý là bước đi cụ thể trong chuyển đổi cơ cấu cây trồng, góp phần nâng cao giá trị sản xuất nông nghiệp. Mô hình không chỉ giúp khai thác hiệu quả quỹ đất mà còn mở ra hướng sản xuất theo chuỗi liên kết bền vững, giảm rủi ro thị trường và nâng cao thu nhập cho người dân.
Chủ tịch UBND xã cũng đề nghị các phòng, ban chuyên môn, các thôn và tổ chức đoàn thể tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn kỹ thuật, bám sát cơ sở trong quá trình triển khai. Các hộ dân tham gia mô hình cần thực hiện nghiêm quy trình sản xuất, chủ động chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh, bảo đảm mô hình triển khai đúng tiến độ, đạt hiệu quả cao. Hợp tác xã cần chủ động xây dựng lịch thu hoạch, điểm thu gom, phương án bảo quản và làm việc cụ thể với đơn vị bao tiêu về giá sàn, tiêu chuẩn chất lượng, sản lượng và thời gian thu mua. Cơ quan chuyên môn tiếp tục hỗ trợ tập huấn kỹ thuật, nhất là phòng trừ sâu bệnh, thu hoạch và bảo quản sau thu hoạch.
Mô hình trồng gấc liên kết bao tiêu sản phẩm trên địa bàn xã Vinh Quý đang được chính quyền kết nối người dân với các doanh nghiệp chế biến, bảo đảm đầu ra ổn định, tránh tình trạng "được mùa mất giá" được xác định là một cách làm sáng tạo trong công tác tuyên truyền, vận động nhân dân phát triển kinh tế, mà còn tạo sự gắn kết giữa Hội Nông dân, chính quyền, cơ quan chuyên môn, hợp tác xã và các hộ sản xuất.
Cây gấc không chỉ mang lại giá trị kinh tế cho người dân mà còn góp phần xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, thúc đẩy kinh tế hợp tác và tạo thêm sản phẩm đặc trưng trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn tại xã Vinh Quý ngày một khởi sắc, thay da đổi thịt thúc đẩy kinh tế - xã hội địa phương phát triển.
Thực hiện: Thúy Phượng - Giào Họ
