Giữa cái nắng bỏng rát của mùa hè nơi cực Bắc Tổ quốc, những người lính vẫn miệt mài hành quân trên những điểm cao từng là khói lửa trong chiến tranh bảo vệ biên giới – đó là cuộc hành quân đi tìm đồng đội.
Hơn 40 năm sau chiến tranh, những cánh rừng xanh đã phủ kín hầm hào, cây cỏ đã che lấp dấu tích bom đạn.
Nhưng đâu đó dưới lớp đất đá lạnh lẽo của các điểm cao ấy, vẫn còn cả nghìn người lính chưa được trở về với gia đình.
Đối với những cán bộ, chiến sĩ Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Tuyên Quang, đó không đơn thuần là nhiệm vụ. Đó là cuộc hành quân nối dài của tình đồng đội, là lời hứa chưa bao giờ khép lại sau chiến tranh.
Theo thống kê, trên mặt trận Vị Xuyên năm xưa vẫn còn hơn 1.200 liệt sĩ chưa được tìm thấy.
Năm tháng đi qua, địa hình lại có nhiều thay đổi, những nhân chứng của chiến tranh thì lại ít dần. Do đó, những cán bộ, chiến sĩ Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Tuyên Quang đang phải chạy đua với thời gian để tìm lại những người đồng đội đã hy sinh.
Chạy đua với thời gian
Triển khai "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ", tỉnh Tuyên Quang đã tập trung lãnh đạo, chỉ đạo quyết liệt với quyết tâm chính trị cao, huy động sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị; thực hiện theo nguyên tắc "6 rõ": Rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm, rõ thẩm quyền; đồng thời gắn trách nhiệm người đứng đầu với kết quả thực hiện.
Đại tá Nguyễn Minh Khôi, Phó Chính ủy Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Tuyên Quang cho biết, phần lớn các khu vực tìm kiếm hiện nay đều nằm ở những địa bàn đặc biệt hiểm trở dọc tuyến biên giới.
Nhiều vị trí ở lưng chừng núi, cách xa khu dân cư, đường sá gần như không có, muốn tiếp cận chỉ còn cách cuốc bộ nhiều giờ đồng hồ.
Theo Đại tá Nguyễn Minh Khôi, thời gian chiến tranh càng lùi xa, công tác tìm kiếm càng đối mặt với nhiều khó khăn.
Địa hình đã thay đổi sau hàng chục năm mưa nắng, nhiều hầm hào bị vùi lấp, dấu tích chiến trường dần phai mờ.
Vì vậy, Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh đã tăng cường lực lượng, bổ sung phương tiện kỹ thuật và tổ chức tập huấn chuyên sâu cho các tổ tìm kiếm.
"Mỗi thông tin về nơi đồng đội nằm lại đều vô cùng quý giá. Chúng tôi xác định phải tận dụng tối đa mọi nguồn lực, mọi kinh nghiệm và mọi cơ hội để tìm kiếm. Bởi phía sau mỗi hài cốt liệt sĩ chưa được quy tập là sự mong ngóng của gia đình suốt hàng chục năm qua"
— Đại tá Nguyễn Minh Khôi, Phó Chính ủy Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Tuyên Quang
Để chuẩn bị cho đợt tìm kiếm quy mô lớn nhất trong nhiều năm trở lại đây, Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ được kiện toàn lực lượng, bổ sung quân số và chia thành nhiều mũi công tác.
Đặc biệt, chú trọng tìm kiếm tại những điểm cao từng là chiến trường ác liệt như: 685, 772, A5, xã Thanh Thủy; điểm cao 1.688, 1.800A, 1.800B, xã Lao Chải; điểm cao 1.030, xã Minh Tân.
Trong khi các tổ công tác trực tiếp bám các điểm cao, len lỏi qua những sườn núi đá hiểm trở để khảo sát thực địa, những tổ khác lại theo chân lực lượng công binh rà phá bom mìn dọc tuyến biên giới.
Mỗi mét đất được làm sạch, mỗi hầm hào cũ được phát lộ đều có thể mở ra một manh mối mới về nơi các liệt sĩ đang nằm lại.
Theo Thượng tá Trần Quang Huy, Đội trưởng Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, việc tìm kiếm hôm nay không chỉ diễn ra trên thực địa mà còn bắt đầu từ những cuộc gặp gỡ, những câu chuyện được kể lại sau hàng chục năm.
"Có những thông tin chỉ là một ký ức rất mờ nhạt của người dân hoặc một chi tiết mà cựu chiến binh còn nhớ được sau hơn bốn mươi năm. Nhưng với chúng tôi, đó đều là những đầu mối vô cùng quý giá. Chỉ cần còn một tia hy vọng, anh em sẽ tìm đến tận nơi để xác minh"
— Thượng tá Trần Quang Huy, Đội trưởng Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ
Những manh mối từ ký ức
Từ đầu chiến dịch đến nay, đơn vị đã tiếp nhận hàng chục nguồn tin từ các cựu chiến binh và người dân sinh sống dọc biên giới.
Sau mỗi thông tin là một cuộc khảo sát mới, một hành trình tìm kiếm mới bắt đầu.
Một trong những nguồn tin đặc biệt ấy đến từ anh Vàng Seo Tăng, người dân thôn Hoàng Lỳ Pả, xã Minh Tân.
Anh kể rằng các bậc cao niên trong thôn vẫn kể lại câu chuyện về một khu vực gần biên giới từng có đơn vị bộ đội chiến đấu và chôn cất liệt sĩ trong những năm tháng biên cương rực lửa.
Vị trí cụ thể không còn ai nhớ rõ, chỉ biết nơi đó nằm trên một điểm cao giữa núi rừng.
Nguồn tin tưởng chừng rất mong manh ấy đã thôi thúc Phân đội 3 lên đường, nhiều ngày liên tiếp, cán bộ, chiến sĩ băng rừng khảo sát địa hình, đối chiếu với tài liệu lịch sử các trận đánh có thông tin trùng khớp, thế là một cuộc tìm kiếm quy mô được triển khai.
Sau gần một tuần đào bới giữa nắng nóng vùng biên, điều mà mọi người mong đợi cuối cùng cũng đến. Dưới lớp đất đá đã ngủ yên hơn bốn thập kỷ, hài cốt liệt sĩ cùng nhiều di vật được phát hiện.
"Sau hơn bốn mươi năm nằm lại nơi biên cương, đồng đội của họ đã tìm được đường trở về."
Khoảnh khắc ấy, giữa núi rừng lặng gió, những người lính làm nhiệm vụ tìm kiếm đứng lặng rất lâu. Bởi họ hiểu rằng, sau hơn bốn mươi năm nằm lại nơi biên cương, đồng đội của họ đã tìm được đường trở về.
Nỗi lòng người lính già
Và trong số những nguồn tin mà Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tiếp nhận thời gian gần đây, câu chuyện của cựu chiến binh Nguyễn Văn Quyền, ở tỉnh Bắc Ninh, nguyên là Tiểu đoàn phó Chính trị, Tiểu đoàn 5, Trung đoàn 266, Sư đoàn 313 khiến nhiều cán bộ, chiến sĩ không khỏi xúc động.
Ông Quyền bảo, ký ức về những ngày chiến đấu trên mặt trận Vị Xuyên vẫn còn nguyên vẹn trong ông. Đặc biệt, là điểm cao 1.030, thuộc thôn Mã Hoàng Phìn, xã Minh Tân - nơi ông từng cùng đồng đội chiến đấu trong những ngày tháng khốc liệt nhất của cuộc chiến bảo vệ biên giới phía Bắc. Sau hơn bốn thập kỷ, ông vẫn không thể quên những người đồng đội đã ngã xuống ở nơi ấy.
"Hồi đó pháo địch dội xuống dữ dội lắm. Anh em chiến đấu đến những phút cuối cùng, nhiều người hy sinh ngay trên trận địa. Điểm cao bị địch chiếm giữ nên chúng tôi không thể quay lại đưa các anh về. Đó là điều day dứt nhất trong cuộc đời người lính của chúng tôi".
— Cựu chiến binh Nguyễn Văn Quyền, nguyên Tiểu đoàn phó Chính trị, Tiểu đoàn 5, Trung đoàn 266, Sư đoàn 313
Ông nói, suốt nhiều năm qua, hình ảnh những đồng đội nằm lại giữa chiến trường vẫn thường trở về trong những giấc mơ. Mỗi lần nghe tin có đơn vị tìm kiếm hài cốt liệt sĩ lên biên giới, ông lại hy vọng.
"Tuổi chúng tôi giờ thời gian không còn nhiều nữa. Điều mong mỏi lớn nhất là tìm được các anh em đã hy sinh năm ấy. Chỉ cần biết các anh em đang nằm ở đâu, đưa được các anh về với quê hương, với gia đình thì những người còn sống như chúng tôi cũng nhẹ lòng hơn"
Những thông tin mà cựu chiến binh Nguyễn Văn Quyền cung cấp đã được Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ khẩn trương xác minh. Qua khảo sát thực địa, đối chiếu tài liệu lưu trữ và lời kể của các nhân chứng, lực lượng chức năng nhận định đây là nguồn tin có cơ sở và đang chuẩn bị để tổ chức các bước tìm kiếm, quy tập.
Phá đá, mở đường tìm đồng đội
Chiến tranh đã kết thúc, nhưng hành trình đi tìm đồng đội của các chiến sĩ ngày hôm nay trên các điểm cao biên giới chưa bao giờ là đơn giản.
Đáng nói, phần lớn những vị trí nghi có hài cốt liệt sĩ đều nằm cheo leo trên các sườn núi đá hoặc sâu trong những khe núi hiểm trở. Nơi đây không có đường đi cho xe cơ giới, không có mặt bằng để tập kết máy móc. Mọi hoạt động tìm kiếm gần như đều phải dựa vào sức người.
Thậm chí, có nhiều liệt sĩ hy sinh trong hầm hào, hang đá. Sau những trận pháo kích dữ dội năm xưa, nhiều vị trí đã bị đất đá vùi lấp hoàn toàn. Có nơi, dấu tích chiến trường đã chìm sâu dưới nhiều mét đất đá sau hàng chục năm mưa nắng và sạt lở.
Tại điểm cao A5, xã Thanh Thủy, sau khi tiếp nhận nguồn tin từ các cựu chiến binh, Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ bắt đầu cuộc tìm kiếm trong điều kiện đặc biệt nguy hiểm.
Con đường dẫn tới khu vực nghi có hài cốt chỉ là những lối mòn nhỏ men theo vách núi. Khi đến nơi, trước mắt các cán bộ, chiến sĩ là những khối đá khổng lồ bị bom đạn đánh sập từ nhiều năm trước, bịt kín lối vào các hang đá và hầm hào. Muốn tiến sâu vào bên trong, không còn cách nào khác ngoài việc phá đá mở đường bằng máy khoan, búa tạ, bột nở…
"Có những vị trí nằm sâu trong hang đá bị sập. Không khí bên trong rất ngột ngạt, thiếu dưỡng khí, lối đi thì chật hẹp. Mỗi lần vào làm việc, anh em đều phải hết sức thận trọng vì nguy cơ đá lăn, sạt lở có thể xảy ra bất cứ lúc nào. Nhưng không ai bỏ cuộc. Chúng tôi luôn nghĩ biết đâu sau lớp đá kia là đồng đội đang chờ được trở về".
— Thiếu tá Mạc Văn Cận
Anh kể, khoảnh khắc phát hiện những dấu tích đầu tiên của liệt sĩ, cả tổ công tác gần như quên hết mệt mỏi.
"Lúc tìm thấy các anh, ai cũng xúc động. Hơn bốn mươi năm rồi, cuối cùng đồng đội cũng được trở về. Bao nhiêu vất vả, nguy hiểm đều xứng đáng"
— Thiếu tá Mạc Văn Cận
Trung tá Hoàng Vũ Dũng, Đội phó Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ - người nhiều năm gắn bó với công việc đặc biệt này đưa bàn tay chai sần vì cuốc xẻng lau mồ hôi trên trán rồi chậm rãi kể về những ngày trên các điểm cao.
"Có những thời điểm nhiệt độ ngoài trời lên tới gần 40 độ C. Từ sáng sớm đến chiều muộn, anh em đào hào, mở đường, vận chuyển đất đá trên những sườn núi dựng đứng. Quần áo ướt sũng mồ hôi rồi lại khô đi dưới nắng gió. Nhiều người bàn tay phồng rộp, bật máu vì liên tục sử dụng cuốc, xẻng và xà beng. Thực ra vất vả đến đâu anh em cũng chịu được. Điều làm chúng tôi trăn trở nhất là chưa tìm thấy đồng đội"
— Trung tá Hoàng Vũ Dũng, Đội phó Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ
"Có những hôm đào cả ngày không có kết quả. Ai cũng mệt. Nhưng rồi chỉ cần phát hiện một chiếc cúc áo, một đoạn dây lưng, một mảnh tăng võng còn sót lại dưới lòng đất là mọi người lại như được tiếp thêm sức lực. Những thứ rất nhỏ ấy cho chúng tôi hy vọng rằng đồng đội đang ở rất gần".
— Trung tá Hoàng Vũ Dũng
Hành trình chưa có điểm kết
Sau nhiều tháng triển khai "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ", những bước chân của cán bộ, chiến sĩ Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ đã in dấu trên hàng trăm héc-ta núi rừng biên giới.
Kết quả chiến dịch 500 ngày đêm
Hơn 4.000m³ đất đá đã được đào bới, bóc tách
Hàng trăm vị trí được khảo sát, xác minh
10 hài cốt liệt sĩ cùng hai mộ liệt sĩ tập thể đã được tìm thấy
Hơn 1.200 liệt sĩ trên mặt trận Vị Xuyên vẫn chưa được tìm thấy
Hàng trăm phần mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang
170 ngôi mộ liệt sĩ sẽ được lấy mẫu giám định ADN trong những năm tới.
Mục tiêu của tỉnh phấn đấu đến cuối năm 2026 tìm kiếm, quy tập khoảng 600 hài cốt liệt sĩ.
Trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang hiện vẫn còn hàng trăm phần mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Trong những năm tới, cùng với công tác tìm kiếm, quy tập, địa phương sẽ triển khai lấy mẫu giám định ADN đối với 170 ngôi mộ liệt sĩ tại các nghĩa trang trong tỉnh với mong muốn trả lại tên cho những người đã ngã xuống. Đó là công việc đòi hỏi nhiều thời gian, công sức và sự chung tay của cả hệ thống chính trị.
Theo bà Vương Ngọc Hà, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Tuyên Quang, tỉnh đang tập trung huy động mọi nguồn lực để đẩy nhanh tiến độ rà phá bom mìn, xác minh thông tin, lấy mẫu ADN và mở rộng việc thu thập nguồn tin từ nhân dân, các cựu chiến binh nhằm phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.
Rời khỏi những điểm cao biên giới, chúng tôi luôn đau đáu nghĩ cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc thực tế đã kết thúc từ lâu. Nhưng hành trình đưa đồng đội trở về của các chiến sĩ thì vẫn đang tiếp diễn. Và đó có lẽ là cuộc hành quân thiêng liêng nhất của những người lính trong thời bình.
Thực hiện: Phàn Giào Họ
