Thưởng ngoạn văn hóa dân gian Nam Bộ qua bộ sưu tập ngàn ông Địa

Hành trình gom góp “Nụ cười dân gian”

Nguyễn Hiếu Tín được nhiều người biết đến qua các hoạt động thư pháp Việt, sáng tác, trưng bày nghệ thuật, giảng dạy và nghiên cứu văn hóa. Hiện anh đang phụ trách bộ môn Du lịch của Trường Đại học Tôn Đức Thắng - TP Hồ Chí Minh và còn là một nhà sưu tập lớn với niềm đam mê dành cho tem thư, gốm sứ, gỗ lũa, ấm trà...

Đặc biệt, gần đây Nguyễn Tín Hiếu dành phần lớn cho bộ sưu tập hình tượng ông Địa xưa, một vị thần gắn bó sâu sắc với nếp sống Nam Bộ.

Đối với anh, việc sưu tập tượng ông Địa không chỉ là thú chơi, mà là việc lưu giữ văn hóa, “giữ lại tiếng cười của người Nam Bộ” như lời anh từng chia sẻ. Từng bức tượng, dù nhỏ hay lớn, dù còn nguyên vẹn hay đã nhuốm màu thời gian đều mang theo dấu ấn của những bàn tay nghệ nhân vô danh, của những gia đình đã thờ cúng qua nhiều thế hệ, của đời sống dân gian dung dị mà giàu tinh thần nhân văn, tương ái.

Bộ sưu tập gồm 1.000 tượng ông Địa của anh, có tuổi đời từ 40 đến hơn 100 năm, phân bố theo nhiều chất liệu: gốm, sứ, gỗ, đất nung, xi măng, thậm chí có cả những tượng giấy bồi, thạch cao... mang đậm chất dân gian. Điều làm nên giá trị đặc biệt của bộ sưu tập không phải ở sự hiếm quý theo kiểu cổ vật, mà ở sự phong phú của nhiều tầng văn hóa. Mỗi bức tượng là một biến thể của thẩm mỹ dân gian Nam Bộ, mỗi gương mặt, mỗi nụ cười lại là một câu chuyện về cách người Nam Bộ cảm nhận sự an vui và niềm tin lạc quan trước cuộc đời.

Trong dòng chảy văn hóa phương Nam, ông Địa là biểu tượng rất riêng. Khác với hình tượng Thổ Địa trang nghiêm ở nhiều vùng miền khác, ông Địa Nam Bộ lại được tạo hình gần gũi, đời thường, thậm chí dí dỏm: thân hình tròn trịa, chân trần, bụng lớn, gương mặt phúc hậu, đôi mắt long lanh và nụ cười hết cỡ đầy hóm hỉnh.

Chính nét hài hước ấy khiến ông Địa trở thành biểu tượng của tinh thần vui tươi, buông bỏ muộn phiền - điều rất phù hợp với tính cách hào sảng, phóng khoáng của người miền Nam.

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng dù là vị thần cai quản đất đai, nhưng qua nhiều thế hệ, ông Địa đã “nhập thế”, trở thành hình tượng nhân gian sống động, đại diện cho lối tư duy minh triết mà bình dân: lấy tiếng cười để hóa giải những bất trắc của cuộc sống.

Hiếu Tín tìm đến việc sưu tập ông Địa cũng từ chính sự đồng cảm với tinh thần ấy. Anh cho biết, trong lần nhìn thấy một bức tượng ông Địa gốm men đã rạn, tuổi đời hơn nửa thế kỷ, anh bỗng nhận ra rằng phía sau nụ cười tưởng như đơn giản ấy là cả một lớp giá trị văn hóa đã âm thầm nuôi dưỡng tâm hồn người Nam Bộ.

Anh bồi hồi nhớ đến hình ảnh của mẹ anh vất vả mưu sinh ở những thập niên 60-70, bà đã từng gánh những tượng ông Địa phúc lạc đưa ra chợ quê bán cho người ta thỉnh vào những dịp Tết. Kể từ đó, anh bắt đầu đi sâu vào việc sưu tầm, nghiên cứu, ghi chép lại nguồn gốc của từng tượng, tìm lại những lò gốm xưa, lắng nghe câu chuyện của những người từng gìn giữ các tượng ông Địa qua nhiều đời.

Nhờ sự kiên trì ấy, sau hơn 10 năm, anh đã thu thập được bộ sưu tập quy mô hiếm có, không chỉ về số lượng mà cả về chiều sâu văn hóa và chất lượng nghệ thuật của từng mẫu hình.

Sự phong phú trong bộ sưu tập còn thể hiện ở tính đa sắc thái: tượng gốm Lái Thiêu xưa tinh tế trong nét vẽ; tượng gốm Biên Hòa mang lớp men cổ trầm ấm; tượng đất nung miền Tây thô mộc mà duyên dáng; tượng sứ ngoại nhập từ Trung Hoa đầu thế kỷ XX sản xuất theo thị hiếu Nam Bộ; hay những tượng vô danh, nứt gãy tự nhiên theo thời gian nhưng vẫn tỏa ra nét hiền hậu rất riêng của người xưa. Điều đó khiến bộ sưu tập không chỉ giá trị ở góc độ thẩm mỹ, mà còn ở phương diện nghiên cứu mỹ thuật dân gian, tín ngưỡng dân gian và lịch sử giao thương văn hóa của Nam Bộ trong thế kỷ XX.

Nụ cười ông Địa trong sắc Tết phương Nam

Nếu xét trong đời sống tín ngưỡng dân gian Nam Bộ, ông Địa hiện diện ở mọi nơi: từ bàn thờ gia đình, góc bếp, quán ăn bình dân, cho đến chợ nổi, ghe hàng... Đặc biệt mỗi dịp Tết, hình ảnh ông Địa càng trở nên linh hoạt và rộn ràng, bởi ông là biểu tượng của sự sung túc, thịnh vượng và vui vẻ. Trong không khí Tết, ông Địa như hiện diện trong cả tiếng trống lân, nụ cười trẻ nhỏ, mâm ngũ quả, sắc hoa vạn thọ, và gió xuân phảng phất.

Vì vậy, thưởng ngoạn bộ sưu tập “1.000 ông Địa xưa” trong những ngày đầu năm chẳng khác nào được sống giữa hàng ngàn nụ cười cổ xưa đang hòa vào sắc xuân đương đại.

Trong cái nhìn phân tích văn hóa, nụ cười của ông Địa có nội hàm rất phong phú. Đó là nụ cười của sự an yên - cảm giác mà người Nam Bộ luôn hướng đến qua những biến động lịch sử và đời sống mưu sinh đầy thăng trầm. Đó là nụ cười mở lòng với đời, với người, không quá câu nệ hình thức.

Đó cũng là nụ cười mang tính triết lý: dẫu cuộc đời còn nhiều nỗi lo, vẫn nên giữ một tâm thế sáng sủa để vượt qua. Và có lẽ chính tinh thần ấy làm nên nét riêng của Tết phương Nam, không quá cầu kỳ, không quá lễ nghi, nhưng lại ấm áp, chân tình, hồn hậu. Khi nhìn những bức tượng ông Địa với bụng lớn và miệng cười giòn giã, ta như được nhắc nhớ rằng niềm vui đôi khi đến từ những điều rất bình dị.

Đối với Hiếu Tín, bộ sưu tập không chỉ là vật trưng bày mà còn là nguồn chất liệu quý báu cho nghiên cứu học thuật. Từ nhiều năm nay, anh đã ấp ủ dự định viết một cuốn sách chuyên khảo mang tên “Hình tượng ông Địa trong văn hóa dân gian Nam Bộ”. Hy vọng, đây sẽ là công trình tổng hợp từ khảo cứu thực địa, tư liệu lịch sử, phân tích mỹ thuật dân gian, và cả những câu chuyện sưu tầm được ghi chép trong hành trình mười năm của anh sẽ mang lại nhiều điều thú vị.

Trong sắc xuân đương đại, khi nhiều giá trị truyền thống đang dần bị lu mờ trước nhịp sống hiện đại, bộ sưu tập của Nguyễn Hiếu Tín như một lời nhắc rằng: văn hóa dân gian không phải thứ xa xỉ để trưng bày, mà là dòng mạch nuôi dưỡng đời sống tinh thần của cả cộng đồng. Hơn 1.000 tượng ông Địa xưa - hơn 1.000 nụ cười - không chỉ là di sản của một cá nhân, mà là ký ức chung của cả một vùng đất. Và chính nhờ những người lặng lẽ gìn giữ như Hiếu Tín, những giá trị ấy tiếp tục được thắp sáng, lan tỏa và đồng hành cùng mùa xuân mỗi năm.