Lời tòa soạn
Nếu Tòa án là nơi phán quyết lẽ phải, thì Thi hành án dân sự (THADS) chính là "vạch đích" để công lý thực sự hiện diện trong đời sống. Một bản án dù công tâm đến đâu nhưng nếu không được thi hành rốt ráo sẽ mãi chỉ là "án treo trên giấy" - một nỗi đau âm ỉ cho người thắng kiện và là sự thách thức trực diện đối với tính tôn nghiêm của pháp luật.
Cuộc chiến thi hành án đòi hỏi mỗi Chấp hành viên phải là một "nhà quản trị rủi ro" đầy bản lĩnh. Để tháo gỡ những nút thắt lợi ích chồng chéo và những rào cản tâm lý cực đoan, họ cần một "cái đầu lạnh" để giữ vững thượng tôn pháp luật và một "trái tim nóng" để thấu cảm, vận động lòng dân.
Qua câu chuyện nghề của ông Đỗ Tương Thống - Chấp hành viên trung cấp, Trưởng phòng Nghiệp vụ và tổ chức thi hành án dân sự (Thi hành án dân sự tỉnh Ninh Bình), chuyên đề của Báo Pháp luật Việt Nam sẽ tái hiện sinh động nỗ lực đưa công lý bước ra khỏi trang giấy tại những hồ sơ "gai góc" nhất.
Đó không đơn thuần là quy trình cưỡng chế khô cứng, mà là một hành trình "phá băng" bằng bản lĩnh và sự thấu cảm để khơi thông niềm tin của nhân dân vào công lý.
Kỳ 1: Phía sau con số 8,6 m² - khi "dân vận" là chìa khóa mở lối công lý
8,6 m² ngõ đi từng là "hố sâu" thù hằn bế tắc trước mọi mệnh lệnh hành chính. Đối diện với sự phản kháng ấy, tôi và đồng sự thấu hiểu một điều: "Quyền lực nhà nước có thể san phẳng một công trình trong chốc lát, nhưng để hóa giải lòng người và tháo gỡ điểm nghẽn của công lý, chiếc chìa khóa duy nhất chính là sự thấu cảm và nghệ thuật 'dân vận'".
Trong tâm thức sâu thẳm của người Việt, đặc biệt là ở những vùng quê đồng bằng Bắc Bộ, "tấc đất là tấc vàng". Đất đai ở đây không chỉ được định giá bằng tiền, mà nó được đo bằng danh dự, bằng huyết mạch và bằng niềm tự hào của cha ông để lại.
Chính vì thế, tôi luôn hiểu rằng tranh chấp đất đai luôn là loại hình khiếu kiện khốc liệt, phức tạp và dai dẳng nhất. Vụ việc tại xóm Phạm Thoại, xã Hải Xuân, tỉnh Ninh Bình (nguyên là xóm Phạm Thoại, xã Hải Phú, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định) là một minh chứng điển hình cho sự bế tắc của các giải pháp hành chính thuần túy khi phải đối diện với cái "tôi" quá lớn của người dân.
Câu chuyện bắt nguồn từ 8,6 m² đất ngõ đi - một diện tích khiêm tốn nếu nhìn trên bản đồ địa chính, nhưng lại là một "hố sâu" ngăn cách, là nguồn cơn của sự thù hằn kéo dài giữa gia đình ông Nguyễn Đức Cường và bà Lưu Thị Trọng.
Bản án của Tòa án đã tuyên rõ ràng, rành mạch. Lẽ phải đã được pháp luật định đoạt. Thế nhưng, việc yêu cầu gia đình ông Cường tháo dỡ công trình trên đất để trả lại lối đi lại vấp phải sự phản kháng quyết liệt.
Suốt nhiều năm ròng rã, chính quyền địa phương đã tổ chức vô số cuộc họp, ban hành hàng loạt thông báo, nhưng kết quả thu về chỉ là những cái lắc đầu cự tuyệt và tâm lý chống đối ngày càng bị đẩy lên cao trào. Chứng kiến điều đó, tôi luôn tự hỏi: Tại sao một vụ việc nhỏ lại trở thành "khối u" khó cắt bỏ đến vậy?
Phân tích sâu sắc vấn đề này, tôi nhận thấy trong công tác thi hành án dân sự (THADS), ranh giới giữa việc "thượng tôn pháp luật" và cảm giác "bị tước đoạt quyền lợi cá nhân" rất mong manh trong mắt người dân thua kiện. Nếu chấp hành viên chúng tôi chỉ khoác lên mình bộ đồng phục, cầm bản án xuống hiện trường và lạnh lùng ra lệnh tháo dỡ, chúng tôi chắc chắn sẽ va phải một "bức tường lửa" hừng hực sự uất ức từ phía đương sự.
Đứng trước sức ép phải thi hành dứt điểm bản án, tôi và các đồng sự tại nguyên Cục THADS tỉnh Nam Định nay là Thi hành án dân sự tỉnh Ninh Bình hiểu rằng: Quyền lực nhà nước có thể san phẳng một công trình trong một buổi sáng, nhưng không thể san phẳng được sự thù hận trong lòng người.
Chúng tôi chọn lối đi khó nhất nhưng bền vững nhất: Cảm hóa bằng sự chân thành. Chúng tôi xác định vai trò của thi hành án không phải là dùng uy quyền để gây thêm mâu thuẫn, mà là giải quyết tận gốc rễ mâu thuẫn để trả lại sự bình yên cho xóm làng.
Chiến dịch "dân vận" được chúng tôi kích hoạt không phải bằng những văn bản hành chính lạnh lẽo, mà bằng những bước chân kiên trì bám cơ sở.
Ở đây, tôi muốn nói qua về nghệ thuật lật ngược thế cờ, triết lý của nghề cũng là chìa khóa mở lối công lý trong vụ việc này:
Pháp luật là nền tảng bắt buộc, nhưng trong công tác thi hành án dân sự, nếu chỉ cứng nhắc áp dụng pháp luật thì nhiều vụ việc sẽ rất khó tháo gỡ. Đặc biệt với những vụ liên quan tranh chấp đất đai, tình làng nghĩa xóm, mâu thuẫn kéo dài thì yếu tố dân vận, yếu tố "tình" có vai trò rất quan trọng.
Trong vụ việc này, chúng tôi không chỉ làm đúng quy trình pháp luật mà còn kiên trì tiếp cận bằng thái độ chia sẻ, tôn trọng và lắng nghe, đứng dưới góc độ của người dân để vận động, giáo dục, thuyết phục; phân tích cho đương sự thấy hậu quả pháp lý nếu cưỡng chế, nhưng đồng thời cũng chỉ rõ những quyền và lợi ích, giá trị họ được bảo vệ khi tự nguyện thi hành án.
Có những thời điểm tưởng như bế tắc, nhưng chúng tôi vẫn không bỏ cuộc. Từ lãnh đạo đơn vị - đồng chí Trưởng THADS, đến chính quyền cơ sở đều trực tiếp gặp gỡ, đối thoại nhiều lần. Điều quan trọng nhất là phải để người dân cảm nhận được rằng cơ quan thi hành án dân sự không nhằm "dồn họ vào đường cùng", mà đang cố gắng tìm phương án ít thiệt hại nhất cho các bên.
Khi đương sự thấy mình được tôn trọng, được giải thích thấu đáo và thấy rõ thiện chí của cơ quan chức năng, họ dần thay đổi nhận thức và lựa chọn tự nguyện thi hành án.
Sự kiên nhẫn nào rồi cũng sẽ chạm tới đáy của sự thấu hiểu. Ngày 26/5/2022, một bước ngoặt đã diễn ra tại xóm Phạm Thoại, xã Hải Xuân, tỉnh Ninh Bình (nguyên là xóm Phạm Thoại, xã Hải Phú, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định):
Gia đình ông Cường chính thức ký biên bản, tự nguyện tháo dỡ công trình. Không có tiếng máy xúc gầm rú, không có hàng rào an ninh, không có những giọt nước mắt uất nghẹn. Mọi thứ diễn ra trong sự nhượng bộ và đồng thuận.
Đó không chỉ là sự thắng lợi của một bản án pháp lý, mà là sự lên ngôi của tinh thần trọng dân, gần dân. Khi nhớ về khoảnh khắc nút thắt kéo dài nhiều năm được tháo gỡ hoàn toàn, cảm xúc trong tôi lại dâng trào:
Thực sự thời điểm vợ chồng ông Nguyễn Đức Cường đồng ý tự nguyện tháo dỡ công trình để thi hành án, điều đầu tiên tôi cảm nhận không phải là 'chiến thắng', mà là sự nhẹ nhõm và xúc động.
Bởi đây là vụ việc kéo dài nhiều năm, mâu thuẫn giữa các bên rất căng thẳng, tâm lý chống đối lớn, nếu tổ chức cưỡng chế sẽ tiềm ẩn nhiều hệ lụy về an ninh trật tự cũng như tình cảm giữa người dân với chính quyền.
Tôi cho rằng kết quả đó không phải công lao của riêng một cá nhân tôi. Đó là thành quả của tập thể - từ Ban Chỉ đạo THADS tỉnh, các cơ quan chức năng, chính quyền cơ sở cho đến từng Chấp hành viên trực tiếp bám địa bàn, kiên trì vận động.
Có những buổi làm việc kéo dài nhiều giờ đồng hồ, có những ngày anh em xuống cơ sở liên tục chỉ để lắng nghe, giải thích và thuyết phục đương sự.
Khi người dân tự nguyện thi hành án, điều đó có ý nghĩa rất lớn. Bởi thi hành án thành công không chỉ là giao được đất hay tháo dỡ công trình, mà còn là hạn chế tối đa cưỡng chế, giảm đối đầu, giữ được sự ổn định ở địa phương và giúp người dân 'tâm phục, khẩu phục'.
Sự kết thúc êm đẹp của "câu chuyện 8,6 m²" đã để lại một bài học đắt giá cho công tác tư pháp mà bản thân tôi luôn khắc ghi: "Kỷ cương phép nước sẽ trở nên vô cùng vững chãi khi nó được xây dựng trên nền tảng của lòng người".
Vụ tranh chấp quyền sử dụng đất tại xóm Phạm Thoại, xã Hải Xuân, tỉnh Ninh Bình (nguyên là xóm Phạm Thoại, xã Hải Phú, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định) giữa gia đình ông Nguyễn Đức Cường (vợ là bà Phạm Thị Dần) và bà Lưu Thị Trọng từng là một "bài toán" tư pháp vô cùng hóc búa.
Tâm điểm của mọi xung đột chỉ vỏn vẹn 8,6 m² đất ngõ đi, nhưng diện tích khiêm tốn ấy lại trở thành nguồn cơn kích động mâu thuẫn dai dẳng nhiều năm, kéo theo tâm lý chống đối quyết liệt.
Sau những nỗ lực kiên trì đối thoại và thấu cảm, bước ngoặt dứt điểm đã đến vào ngày 26/5/2022 khi phía đương sự chính thức đặt bút ký biên bản, tự nguyện tháo dỡ công trình vi phạm trong sự đồng thuận, khép lại vụ việc một cách êm đẹp mà không cần phải huy động đến bất kỳ lực lượng cưỡng chế nào.
Thực hiện: Phạm Duy - Kim Ngân - Lã Vinh
Kỳ 2: Chiến dịch 8 ngày đêm và "phép thử" bản lĩnh thép trên đường biên tư pháp
