Sửa Luật Điện lực: Đề xuất gỡ bỏ thế độc quyền mua điện, mở đường cho cạnh tranh bình đẳng

Trong dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực đang được Bộ Tư pháp thẩm định, Bộ Công Thương đề xuất một nội dung đáng chú ý là từng bước xóa bỏ mô hình một người mua điện duy nhất trên thị trường điện Việt Nam.

Theo cơ quan soạn thảo, việc chuyển tiếp các hợp đồng mua bán điện (PPA) đã được ký giữa Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) và các đơn vị phát điện sang cho các đơn vị mua buôn điện khác được xem là giải pháp quan trọng nhằm thúc đẩy quá trình hoàn thiện thị trường điện cạnh tranh.

Trao đổi về vấn đề này, ông Bùi Quốc Hùng, Phó Cục trưởng Cục Điện lực (Bộ Công Thương), cho biết thị trường điện cạnh tranh tại Việt Nam được định hướng phát triển theo ba cấp độ gồm: phát điện cạnh tranh, bán buôn điện cạnh tranh và bán lẻ điện cạnh tranh.

Thị trường bán buôn điện cạnh tranh đã chính thức vận hành từ năm 2019. Tuy nhiên, sau hơn 14 năm phát triển thị trường điện kể từ giai đoạn phát điện cạnh tranh, dù đã hình thành sự cạnh tranh nhất định trong khâu phát điện với sự tham gia của cả doanh nghiệp nhà nước và tư nhân, nhưng thị trường bán buôn điện cạnh tranh vẫn chưa vận hành đầy đủ và đúng bản chất.

Nguyên nhân cốt lõi được chỉ ra là EVN vẫn đang giữ vai trò là đơn vị mua điện duy nhất trên thị trường. Điều này khiến các chủ đầu tư nhà máy điện có rất ít sự lựa chọn trong quá trình đàm phán, ký kết và thực hiện các hợp đồng mua bán điện.

Theo Bộ Công Thương, việc hình thành nhiều đơn vị mua điện độc lập, cạnh tranh với nhau không chỉ góp phần hoàn thiện thị trường bán buôn điện cạnh tranh mà còn là tiền đề quan trọng để xây dựng thị trường bán lẻ điện cạnh tranh trong tương lai.

Đặc biệt, đầu ra của thị trường bán buôn điện chính là đầu vào của thị trường bán lẻ điện. Nếu thị trường bán buôn không được vận hành một cách thực chất, hiệu quả thì việc hình thành thị trường bán lẻ điện cạnh tranh, tăng cường quyền lựa chọn của khách hàng sử dụng điện và các đơn vị bán lẻ điện cũng sẽ gặp nhiều trở ngại.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi này được đánh giá sẽ đối mặt với không ít thách thức. Bộ Công Thương cho rằng khó khăn lớn nhất nằm ở sự khác biệt về cơ cấu khách hàng, đặc thù địa bàn tiêu thụ, năng lực tài chính và chi phí mua điện giữa các tổng công ty điện lực. Những yếu tố này có thể dẫn đến sự chênh lệch về khả năng cạnh tranh cũng như khả năng thanh toán đối với các nhà máy điện.

Để bảo đảm quá trình chuyển tiếp diễn ra ổn định, hạn chế tối đa các rủi ro phát sinh và bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan, Bộ Công Thương đang nghiên cứu xây dựng các quy định chuyển đổi hợp đồng theo bốn định hướng chính.

Thứ nhất, xây dựng lộ trình phù hợp và kiểm soát số lượng đơn vị mua điện trong giai đoạn đầu nhằm tránh xáo trộn quá lớn đối với các hợp đồng hiện hữu.

Thứ hai, bảo đảm chuyển giao nguyên trạng các cam kết về giá điện và sản lượng điện đã được xác lập trong các hợp đồng mua bán điện.

Thứ ba, phân bổ danh sách các đối tượng chuyển giao trên cơ sở tính toán khoa học, phù hợp với năng lực cạnh tranh và khả năng tài chính của từng đơn vị mua buôn điện.

Thứ tư, hoàn thiện hành lang pháp lý và các quy định liên quan để bảo đảm việc triển khai được thực hiện đồng bộ, thống nhất và hiệu quả.

Đề xuất xóa bỏ cơ chế EVN là “người mua điện duy nhất” được đánh giá là bước đi mang tính cải cách quan trọng trong quá trình tái cấu trúc thị trường điện Việt Nam.

Nếu được triển khai hiệu quả, chính sách này không chỉ góp phần thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh trong ngành điện mà còn tạo tiền đề để người sử dụng điện có thêm quyền lựa chọn, hướng tới một thị trường điện minh bạch, hiệu quả và phù hợp với xu hướng phát triển quốc tế.