Quốc hội bàn sửa Luật Đất đai: Đại biểu đề xuất chỉ thu hồi đất khi đã bảo đảm chỗ ở, sinh kế

Đề nghị chỉ thu hồi đất khi hoàn tất phương án tái định cư cho người dân

Sáng 21/8, Quốc hội thảo luận tại hội trường về định hướng sửa đổi Luật Đất đai. Các đại biểu tập trung vào những vấn đề liên quan thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và việc bảo đảm sinh kế cho người dân sau khi bàn giao mặt bằng.

Ủng hộ cách tiếp cận của dự thảo Luật khi chuyển tư duy "bồi thường tài sản bị thu hồi" sang "bảo đảm ổn định cuộc sống, sinh kế và điều kiện phát triển lâu dài cho người dân" sau khi Nhà nước thu hồi đất, song Phó trưởng đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Hưng Yên Nguyễn Văn Huy cũng góp ý thêm quan điểm về nội dung này.

Theo đại biểu Quốc hội tỉnh Hưng Yên, thu hồi đất không chỉ là một thủ tục hành chính, mà là quyết định trực tiếp làm chấm dứt quyền sử dụng đất của người dân. Trong nhiều trường hợp, quyết định thu hồi đất làm thay đổi nơi ở, sinh kế, thu nhập, hoạt động sản xuất kinh doanh và môi trường sống của một gia đình, thậm chí một cộng đồng dân cư.

Ông Huy đề nghị quy định rõ việc thu hồi đất chỉ được thực hiện sau khi hoàn thành các điều kiện cần thiết để người bị thu hồi có chỗ ở thực tế phù hợp, hoặc ít nhất phải có cơ chế chuyển tiếp bắt buộc, bảo đảm người dân không bị rơi vào tình trạng “đã bị thu hồi đất, không còn nhà ở nhưng chưa có nơi ở mới”.

Theo quy định trong dự thảo luật, trường hợp phải di chuyển chỗ ở, người dân bị thu hồi đất được bố trí nhà khác hoặc hỗ trợ tiền thuê nhà trong thời gian bố trí tái định cư. Tuy nhiên, ông Huy cho rằng quy định này mới giải quyết hậu quả trong trường hợp người dân phải di chuyển, chưa tạo thành một nguyên tắc pháp lý đủ mạnh để kiểm soát thời điểm ban hành và thực hiện quyết định thu hồi đất.

Với đất sản xuất kinh doanh và đất nông nghiệp, theo vị đại biểu, cũng cần tiếp cận tương tự để đảm bảo sinh kế.

Dự thảo Luật xác định Nhà nước có trách nhiệm hỗ trợ để người bị thu hồi đất có việc làm, thu nhập, ổn định đời sống và sản xuất. Nhưng đại biểu Nguyễn Văn Huy cho rằng nếu chỉ dừng ở trách nhiệm hỗ trợ mà không gắn với yêu cầu về thời điểm và mức độ bảo đảm sinh kế trước khi thu hồi, sẽ rất khó bảo đảm mục tiêu đề ra.

Ông đề nghị nghiên cứu bổ sung phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cụ thể, đi kèm phương án ổn định chỗ ở và phương án khôi phục, chuyển đổi sinh kế với người dân bị thu hồi đất sản xuất. “Việc thu hồi đất phải được thực hiện trên cơ sở các phương án này đã được phê duyệt và đáp ứng các điều kiện theo luật”, ông Huy nhấn mạnh.

Ông khẳng định tinh thần của chính sách không phải làm cho quá trình thu hồi đất chậm lại, càng không phải tạo thêm thủ tục cho các dự án, mà một cơ chế thu hồi đất minh bạch, bảo đảm được chỗ ở, sinh kế cho người dân sẽ giúp giảm khiếu kiện, giảm cưỡng chế, giảm chi phí xã hội và tạo sự đồng thuận cao hơn, qua đó góp phần đẩy nhanh tiến độ thực hiện dự án.

Thu hồi đất tránh tạo thửa nhỏ, không còn khả năng sử dụng

Tại phiên thảo luận, Phó đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Ninh Bình Lê Văn Thế đề nghị chính sách thu hồi đất cần được tiếp cận theo hướng rộng hơn phạm vi ranh giới của từng công trình, nhằm hạn chế tình trạng đất bị chia cắt, hình thành những thửa nhỏ, méo mó và khó khai thác hiệu quả sau khi dự án hoàn thành.

Theo ông Thế, khi Nhà nước thực hiện các dự án giao thông hoặc công trình hạ tầng quy mô lớn, nếu chỉ thu hồi phần diện tích nằm trong ranh giới dự án, khu vực còn lại có thể xuất hiện những thửa đất nhỏ, bị chia cắt hoặc có hình dạng bất hợp lý. Đối với đất nông nghiệp, phần diện tích còn lại thậm chí có thể khó tiếp cận, gây trở ngại cho sản xuất và làm giảm hiệu quả sử dụng đất.

Vì vậy, đại biểu cho rằng giải phóng mặt bằng không nên chỉ dừng ở việc bảo đảm đủ quỹ đất để xây dựng công trình, mà cần tính đến khả năng khai thác phần diện tích còn lại cũng như tổ chức không gian sau đầu tư.

Theo dự thảo được thảo luận, trường hợp người sử dụng đất có nhu cầu Nhà nước thu hồi phần diện tích còn lại của thửa đất, cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét, quyết định và thực hiện bồi thường, hỗ trợ theo quy định.

Tuy nhiên, ông Thế cho rằng nếu chỉ căn cứ vào nhu cầu riêng của từng hộ dân, trong cùng một dự án có thể xảy ra tình trạng người muốn Nhà nước thu hồi, người lại muốn giữ đất. Điều này có thể khiến những thửa đất nhỏ, méo mó hoặc không còn khả năng sử dụng hiệu quả tiếp tục tồn tại, gây khó khăn cho việc tổ chức không gian chung.

Từ thực tế này, đại biểu đề nghị bổ sung các tiêu chí khách quan để đánh giá phần diện tích đất còn lại ngay từ khi lập phương án thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.

Theo ông, nếu phần đất còn lại vẫn có khả năng sử dụng hiệu quả thì cần tôn trọng quyền lựa chọn của người dân. Ngược lại, trong trường hợp cần thu hồi để chỉnh trang, tổ chức lại không gian trên phạm vi rộng hơn, việc này phải có căn cứ pháp lý riêng, phù hợp với quy hoạch, đồng thời xác định rõ phạm vi và phương án thực hiện.

Thực tế tại một số đô thị lớn cho thấy việc mở rộng đường, chỉnh trang hạ tầng có thể tạo ra những thửa đất có diện tích rất nhỏ hoặc hình dạng khó sử dụng. Tại phường Láng, Hà Nội, sau khi mở rộng đường Vành đai 1, địa phương đã rà soát 21 trường hợp nhà, đất không đủ điều kiện xây dựng, trong đó có 4 thửa có diện tích dưới 1m2.

Đối với những trường hợp này, UBND phường Láng yêu cầu chủ các thửa đất, công trình phối hợp với chủ sở hữu liền kề để thống nhất hợp thửa, hợp khối, phục vụ cải tạo và chỉnh trang.