PISA 2025: Học sinh Việt Nam chăm học, kiên trì, thích ứng nhanh với công nghệ

Việt Nam tiếp tục là minh chứng cho thấy một quốc gia có mức thu nhập còn thấp vẫn có thể đạt kết quả Toán và Khoa học tương đương nhiều nước OECD.

Học sinh Việt Nam đạt kết quả tích cực ở lĩnh vực trọng tâm Khoa học

Tại Việt Nam, 7.353 học sinh thuộc 194 trường hoàn thành khảo sát (98,15% các học sinh này học theo Chương trình GDPT năm 2006 cấp trung học cơ sở), đại diện cho khoảng 1,109 triệu học sinh 15 tuổi, tương đương 71% tổng số người 15 tuổi.

Khoa học là lĩnh vực trọng tâm; Toán và Đọc hiểu là các lĩnh vực phụ.

Chu kỳ này cũng đánh giá khả năng giải quyết vấn đề bằng máy tính trong khuôn khổ học tập trong thế giới số.

Đây là lần đầu tiên Việt Nam chuyển từ làm bài trên giấy sang làm bài trên máy tính. Hai cách làm bài có những khác biệt nhất định (ví dụ bài khảo sát ở lĩnh vực Đọc hiểu yêu cầu học sinh đọc văn bản số và văn bản đa phương thức; điều hướng giữa nhiều màn hình hoặc nguồn thông tin; đọc bảng, biểu đồ và dữ liệu động; xử lý lượng thông tin lớn hơn; quản lý thời gian trên môi trường số; sử dụng chuột, bàn phím và các thao tác số thành thạo; duy trì sự tập trung trong môi trường số).

Vì vậy, chưa nên lấy chênh lệch điểm giữa PISA 2025 và các kỳ trước để kết luận chất lượng giáo dục Việt Nam tăng hay giảm.

Học sinh Việt Nam đạt trung bình 457 điểm Khoa học, 443 điểm Toán, 392 điểm Đọc hiểu và 461 điểm Giải quyết vấn đề bằng máy tính. Khoa học là lĩnh vực có kết quả tương đối tích cực: 71% học sinh đạt từ Mức 2 trở lên, gần mức 74% của OECD. Ở Toán, tỷ lệ này là 58%, so với 65% của OECD.

Trong PISA, Mức 2 được xem là mức năng lực cơ bản. Ở mức này, học sinh bắt đầu có thể dùng kiến thức và thông tin để xử lý những tình huống quen thuộc trong thực tế.

Với Đọc hiểu, chỉ 41% học sinh Việt Nam đạt từ Mức 2 trở lên, trong khi trung bình OECD là 69%. Nói cách khác, khoảng 59% học sinh Việt Nam chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản theo cách đánh giá của PISA.

Số học sinh đạt mức năng lực cao cũng còn ít. Tỷ lệ đạt Mức 5 hoặc Mức 6 ở Khoa học là 2%, Toán là 4% và Đọc hiểu gần 0%. Trung bình OECD lần lượt là 7%, 8% và 6%.

Những con số này đặt giáo dục Việt Nam trước hai yêu cầu song hành: nâng mặt bằng năng lực tối thiểu cho số đông, nhất là Đọc hiểu, đồng thời tạo điều kiện để phát triển nhóm học sinh có năng lực ở mức cao.

Học sinh chăm học, giáo viên hỗ trợ sát sao

Khoảng 31% học sinh Việt Nam nằm trong nhóm có điều kiện kinh tế - xã hội thấp nhất nếu so trên thang quốc tế.

Có thể hiểu đây là nhóm gặp nhiều khó khăn hơn về điều kiện gia đình và nguồn lực hỗ trợ việc học.

Dù vậy, nhóm này đạt trung bình 425 điểm Khoa học, được OECD ghi nhận là một trong những kết quả cao khi so với học sinh có hoàn cảnh tương tự ở các nước khác.

Tuy nhiên, cơ hội học tập vẫn chưa đồng đều. Nhóm học sinh có điều kiện thuận lợi nhất cao hơn nhóm khó khăn nhất 87 điểm Khoa học, gần bằng khoảng cách trung bình OECD là 86 điểm.

Điều này cho thấy hoàn cảnh gia đình vẫn ảnh hưởng đáng kể đến kết quả học tập. Hỗ trợ học sinh khó khăn vì thế cần tiếp tục là một ưu tiên.

PISA 2025 đồng thời ghi nhận thái độ học tập tích cực của học sinh Việt Nam: 82% cho biết tò mò về nhiều vấn đề; 79% cố gắng hơn khi nhiệm vụ trở nên khó; chỉ 12% cho rằng đi học là lãng phí thời gian.

Có 87% học sinh tìm kiếm sự hỗ trợ của giáo viên khi cần và 90% hỏi bạn khi chưa hiểu.

Sự hỗ trợ của giáo viên là một lợi thế rõ nét. Có 90% học sinh cho biết giáo viên Khoa học quan tâm đến việc học của từng em; 85% cho biết giáo viên tiếp tục giảng đến khi học sinh hiểu và 89% nhận được hỗ trợ thêm khi cần. Các tỷ lệ tương ứng của OECD lần lượt là 69%, 69% và 73%.

Mức độ chuyên cần cũng tích cực hơn trung bình OECD. Trong hai tuần trước khảo sát, 4% học sinh nghỉ ít nhất một ngày không phép, 9% bỏ ít nhất một tiết và 32% đi học muộn; thấp hơn các mức tương ứng của OECD là 22%, 24% và 50%.

Khoảng 52% học sinh tin rằng năng lực của mình có thể tiến bộ nhờ cố gắng và được hướng dẫn đúng cách; tỷ lệ thường xuyên lập kế hoạch học tập cũng ở mức tương tự.

Vì vậy, bên cạnh kiến thức, nhà trường cần quan tâm hơn đến kỹ năng tự học và sự tự tin của học sinh cũng như an toàn học đường.

AI đã trở thành một phần trong việc học

Học sinh Việt Nam dành trung bình 2,2 giờ mỗi ngày sử dụng thiết bị số tại trường cho hoạt động học tập, cao hơn mức 1,7 giờ của OECD. Đồng thời, các em dành khoảng 1,5 giờ mỗi ngày cho hoạt động không phục vụ học tập, so với 1,1 giờ của OECD.

Việc sử dụng AI đã trở nên phổ biến: 94% học sinh dùng chatbot AI để hỗ trợ học tập; 82% dùng AI để nghiên cứu sơ bộ một chủ đề mới; 86% dùng để tóm tắt văn bản và 88% dùng để soạn thảo văn bản cho bài tập.

Trong khi đó, khoảng 70% học sinh cho biết đã được học cách đánh giá nội dung do AI tạo ra.

Như vậy, số học sinh dùng AI cao hơn nhiều so với số được học cách kiểm tra nội dung do AI tạo ra.

Câu hỏi quan trọng không còn chỉ là có cho phép học sinh dùng AI hay không.

Điều cần thiết hơn là dạy các em biết đặt câu hỏi, kiểm tra thông tin, nhận ra câu trả lời sai hoặc thiếu căn cứ và dùng AI để hỗ trợ việc học, chứ không làm thay việc suy nghĩ.

Bên cạnh khả năng thích ứng với công nghệ, PISA 2025 cũng ghi nhận ý thức tích cực của học sinh Việt Nam đối với các vấn đề môi trường. Có 74% đạt ít nhất Mức 2 về Khoa học môi trường; 84% tin rằng bản thân có thể tạo tác động tích cực và 87% tin rằng hành động tập thể có thể giải quyết vấn đề môi trường.

Đáng chú ý, 93% quan tâm đến việc đóng góp cho bảo vệ môi trường thông qua nghề nghiệp tương lai, cao hơn nhiều so với mức 62% của OECD.

Cần giúp học sinh đọc hiểu tốt hơn trong mọi môn học

Kết quả sơ bộ cho thấy đọc hiểu cần được ưu tiên. Đây không chỉ là việc của môn Ngữ văn. Muốn giải một bài Toán có lời văn, hiểu một hiện tượng Khoa học, đọc bản đồ, biểu đồ hay hướng dẫn trên mạng, học sinh đều cần biết đọc, chọn thông tin quan trọng, so sánh và đưa ra nhận xét.

Vì vậy, rèn đọc hiểu cần được thực hiện trong tất cả môn học. Giáo viên có thể cho học sinh làm quen với nhiều loại thông tin như bài viết, bảng biểu, biểu đồ, hình ảnh và dữ liệu.

Việc kiểm tra thường xuyên cũng cần giúp phát hiện sớm những học sinh nào đang gặp khó khăn để hỗ trợ kịp thời, nhất là học sinh ở vùng khó khăn và gia đình có ít điều kiện hỗ trợ việc học.

Việc đổi mới dạy học và đánh giá theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 cần tiếp tục theo hướng tăng khả năng vận dụng. Có thể vận dụng phù hợp cách tiếp cận và kỹ thuật đánh giá của PISA để xây dựng nhiệm vụ gắn với bối cảnh thực tiễn, yêu cầu học sinh giải thích, lập luận, xử lý thông tin, giải quyết vấn đề và phản biện.

Mục tiêu là cải thiện dạy và học, không chuyển PISA thành một kỳ thi hay tổ chức luyện thi PISA.

Cùng với đó, cần có hướng dẫn rõ ràng để giáo viên và học sinh sử dụng AI an toàn, trung thực và có ích. Cách kiểm tra, đánh giá cũng cần được điều chỉnh để đo được năng lực thực của học sinh trong bối cảnh AI ngày càng phổ biến.

Kết quả PISA không nên chỉ được nhìn qua điểm số hoặc thứ hạng. Cần phân tích kỹ hơn theo vùng miền, giới tính, hoàn cảnh gia đình và môi trường học tập, sau đó kết hợp với dữ liệu trong nước. Cách làm này sẽ giúp xác định học sinh nào cần hỗ trợ, đang khó ở đâu và giải pháp nào phù hợp nhất.

Kết quả PISA 2025 cho thấy giáo dục Việt Nam có những nguồn lực đáng quý: học sinh coi trọng việc học, kiên trì, chủ động tìm kiếm hỗ trợ; giáo viên đồng hành sát sao; mức độ chuyên cần tốt; học sinh có ý thức môi trường và nhanh chóng tiếp cận công nghệ mới. Phát huy các nền tảng này, đồng thời bảo đảm năng lực đọc hiểu và năng lực cơ bản cho mọi học sinh, là hướng đi quan trọng để nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông trong giai đoạn tới.