Phạt tiền đến 5 triệu đồng có thể thay bằng lao động công ích: Cơ chế nào để tránh tùy tiện?
Đề xuất cho phép người bị phạt tiền từ 5 triệu đồng trở xuống được lựa chọn thực hiện công việc phục vụ cộng đồng thay vì nộp phạt được kỳ vọng tăng tính giáo dục, giảm gánh nặng tài chính cho người vi phạm. Tuy nhiên, để chính sách đi vào thực tế, cần quy định chặt chẽ về điều kiện áp dụng, cách quy đổi mức phạt và cơ chế giám sát.

Việc bổ sung biện pháp thực hiện công việc phục vụ cộng đồng thay thế hình thức phạt tiền đang được đặt ra trong quá trình hoàn thiện dự thảo Luật Xử lý vi phạm hành chính (sửa đổi). Theo nội dung Chính phủ báo cáo tại phiên họp ngày 18/11 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, biện pháp này dự kiến áp dụng đối với cá nhân bị phạt tiền từ 5 triệu đồng trở xuống, đã nhận lỗi và tự nguyện đề nghị thực hiện.
Đây là một thay đổi đáng chú ý trong cách tiếp cận đối với xử lý vi phạm hành chính. Thay vì chỉ sử dụng chế tài tài chính, Nhà nước có thể bổ sung một hình thức xử lý hướng đến trách nhiệm xã hội, qua đó giúp người vi phạm trực tiếp đóng góp công sức cho cộng đồng.
Không chỉ là giải pháp giảm gánh nặng tiền phạt
Trên thực tế, cùng một mức phạt tiền nhưng tác động đến mỗi người lại khác nhau. Với người có thu nhập ổn định, khoản phạt vài triệu đồng có thể không quá lớn. Nhưng đối với lao động phổ thông, người có thu nhập thấp hoặc hoàn cảnh kinh tế khó khăn, đây có thể là một khoản chi đáng kể.
Đáng chú ý, trong lĩnh vực giao thông, tình trạng người vi phạm bỏ lại phương tiện, không đến giải quyết quyết định xử phạt cũng là vấn đề được đại biểu Quốc hội đề cập khi thảo luận về đề xuất này.
Nếu được thiết kế hợp lý, việc cho phép lựa chọn công việc phục vụ cộng đồng có thể tạo thêm phương án thực hiện nghĩa vụ, hạn chế tình trạng né tránh xử phạt do không đủ khả năng tài chính.
Tuy nhiên, cần phân biệt rõ: đây không phải là cơ chế xóa bỏ trách nhiệm vi phạm, mà là thay đổi cách thức thực hiện chế tài trong những trường hợp đáp ứng điều kiện luật định.
Tự nguyện phải là điều kiện thực chất
Một trong những vấn đề pháp lý quan trọng nhất của đề xuất là yếu tố tự nguyện.
Theo nội dung Chính phủ báo cáo, người vi phạm phải nhận lỗi và tự nguyện đề nghị thực hiện công việc phục vụ cộng đồng thay cho nộp phạt. Điều này có ý nghĩa đặc biệt trong việc bảo đảm chính sách không biến thành hình thức lao động cưỡng bức.
Việt Nam là thành viên Công ước số 29 của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) về lao động cưỡng bức hoặc bắt buộc. Vì vậy, cơ chế thay thế tiền phạt cần được xây dựng theo hướng bảo đảm sự lựa chọn thực chất của người vi phạm, không có sự ép buộc hoặc gây sức ép để họ phải đăng ký thực hiện.
Cần làm rõ người vi phạm có được quyền thay đổi lựa chọn hay không; việc từ chối lao động công ích có làm phát sinh bất lợi trong quá trình giải quyết vi phạm hay không; trường hợp đã đăng ký nhưng vì lý do sức khỏe, công việc hoặc hoàn cảnh gia đình không thể tiếp tục thì xử lý thế nào.
Nếu những nội dung này không được quy định minh bạch, yếu tố tự nguyện rất dễ chỉ tồn tại trên giấy tờ.
Cần quy đổi tiền phạt thành số ngày lao động minh bạch
Một vấn đề khác cần được giải quyết là cách xác định thời gian lao động tương ứng với mức tiền phạt.
Đại biểu Quốc hội Phạm Văn Hòa đề nghị quy định cụ thể mức phạt 1 triệu, 2 triệu, 3 triệu, 4 triệu hay 5 triệu đồng sẽ tương ứng với bao nhiêu ngày thực hiện công việc phục vụ cộng đồng.
Đây là yêu cầu cần thiết để tránh tình trạng cùng một mức phạt nhưng người vi phạm ở địa phương này phải thực hiện số ngày lao động khác với địa phương khác.
Ngoài số ngày, cần xác định thời lượng làm việc mỗi ngày, loại công việc được giao, điều kiện an toàn, trách nhiệm của đơn vị tổ chức và cách xác nhận hoàn thành nghĩa vụ.
Công việc phục vụ cộng đồng cũng cần có danh mục cụ thể, phù hợp với sức khỏe, độ tuổi, năng lực và điều kiện của từng người. Những công việc như vệ sinh môi trường, chăm sóc cây xanh, chỉnh trang công trình công cộng hoặc hỗ trợ hoạt động tuyên truyền pháp luật có thể được xem xét, nhưng phải bảo đảm không ảnh hưởng đến sức khỏe, danh dự và quyền lợi hợp pháp của người thực hiện.
Tránh biến lao động công ích thành một hình thức xử phạt thiếu công bằng
Một rủi ro cần tính đến là khả năng người có điều kiện kinh tế lựa chọn nộp tiền, trong khi người nghèo phải bỏ thời gian lao động để thay thế khoản phạt.
Nếu không có cơ chế quy đổi hợp lý, chính sách dù hướng đến hỗ trợ người khó khăn vẫn có thể tạo ra sự bất bình đẳng về gánh nặng thực hiện chế tài.
Bên cạnh đó, việc tổ chức lao động công ích cần tránh hình thức, lãng phí nhân lực hoặc phát sinh cơ chế lợi dụng người vi phạm để thực hiện những công việc không thuộc mục đích phục vụ cộng đồng.
Cơ quan có thẩm quyền cần thiết lập quy trình đăng ký, phân công, giám sát và xác nhận hoàn thành công việc; đồng thời có cơ chế tiếp nhận phản ánh nếu người vi phạm bị giao việc không phù hợp hoặc bị đối xử thiếu công bằng.
Đặc biệt, không nên để việc lựa chọn hình thức thay thế phụ thuộc vào sự tùy nghi của người có thẩm quyền xử phạt.
Cần hoàn thiện trước khi đưa vào thực hiện
Đề xuất thay thế tiền phạt bằng công việc phục vụ cộng đồng có thể mở rộng cách tiếp cận trong xử lý vi phạm hành chính, chuyển một phần trọng tâm từ chế tài tài chính sang giáo dục và trách nhiệm với xã hội.
Tuy nhiên, tính tiến bộ của chính sách không chỉ nằm ở việc tạo thêm lựa chọn cho người vi phạm mà còn phụ thuộc vào cách thức tổ chức thực hiện.
Các quy định về điều kiện áp dụng, nguyên tắc tự nguyện, quy đổi mức phạt, thời gian lao động, nhóm công việc và cơ chế giám sát cần được cụ thể hóa ngay trong luật hoặc văn bản hướng dẫn có tính khả thi.
Đây là những yếu tố quyết định liệu lao động công ích có thực sự trở thành một phương án xử lý nhân văn, công bằng hay lại phát sinh thêm thủ tục và những bất cập trong thực tiễn.

Cần nhấn mạnh, tại thời điểm ngày 19/11/2026, nội dung này vẫn đang nằm trong quá trình hoàn thiện dự thảo Luật Xử lý vi phạm hành chính (sửa đổi), chưa thể coi là quy định đã có hiệu lực thi hành.











