Ở thôn, bản, không phải mâu thuẫn nào cũng bắt đầu từ những chuyện lớn. Có khi chỉ là ranh giới đất giữa cha và con, lời qua tiếng lại giữa hàng xóm, chuyện vợ chồng bất hòa hay những nghi ngờ tích tụ trong cuộc sống hằng ngày. Nếu không được giải quyết kịp thời, những chuyện tưởng nhỏ ấy có thể kéo dài, ảnh hưởng đến tình cảm gia đình và quan hệ trong cộng đồng.
Chuyện về bà Hoàng Thị Sinh ở thôn Yên Lập, xã Yên Thành và bà Đặng Mùi Sếnh ở thôn Thượng Bình, xã Tiên Nguyên, tỉnh Tuyên Quang với kinh nghiệm nhiều năm tham gia công tác hòa giải ở cơ sở phản ánh những lắt cắt nhỏ về công tác hòa giải tại cơ sở ở vùng cao.
Gần dân để hiểu chuyện
Tại thôn Yên Lập, xã Yên Thành, bà Hoàng Thị Sinh được nhiều người biết đến qua thời gian tham gia công tác Hội Phụ nữ và các hoạt động ở địa phương. Cuối năm 2015, bà tham gia Hội nàng dâu dòng họ Hoàng Thái. Sau khi nghỉ công tác Hội Phụ nữ xã năm 2019, đến năm 2020, bà tiếp tục đảm nhiệm cương vị Bí thư Chi bộ thôn Yên Lập.
Ở những vị trí khác nhau, bà Sinh vẫn gắn bó với công việc vận động người dân, tham gia giải quyết những bất đồng nảy sinh trong đời sống. Với bà, muốn hòa giải được thì trước hết phải biết chuyện, hiểu hoàn cảnh của từng người và tạo được sự tin tưởng để họ sẵn sàng ngồi lại với nhau.
Trong một dòng họ, quan hệ giữa các thành viên thường đan xen nhiều thế hệ. Người cao tuổi có cách nghĩ của người cao tuổi; con cháu có những tính toán riêng. Khi phát sinh tranh chấp, nếu chỉ nghe một phía hoặc vội vàng kết luận, người hòa giải rất khó thuyết phục được các bên.
Bà Sinh cho biết, làm công tác hòa giải không phải lúc nào cũng nhận được sự hợp tác. Có người đang nóng giận nên nói năng gay gắt, thậm chí phản ứng với người đến khuyên giải. Trong những tình huống ấy, bà chọn cách bình tĩnh, để họ nói hết điều đang bức xúc rồi mới phân tích.
Theo bà, nếu người hòa giải cũng nổi nóng, lời qua tiếng lại rất dễ khiến mâu thuẫn tăng thêm. Đặc biệt, khi người trong cuộc đang say rượu hoặc mất bình tĩnh, việc tranh luận ngay thường không đem lại kết quả. Cần lựa chọn thời điểm phù hợp để trao đổi, tránh đẩy sự việc đi xa hơn.
Đó là kinh nghiệm được bà đúc rút sau nhiều năm tham gia công tác ở cơ sở. theo bà Sinh, hòa giải không chỉ cần sự nhiệt tình mà còn đòi hỏi tính kiên trì, khả năng lắng nghe và thái độ khách quan. Người làm công tác này phải biết phân biệt giữa việc vận động các bên giữ gìn tình cảm với việc giải quyết một vấn đề có liên quan đến quyền, nghĩa vụ theo quy định pháp luật.
Một vụ việc khiến bà Sinh nhớ đến bây giờ là mâu thuẫn liên quan đến đất đai giữa một người cha đã ngoài 90 tuổi và người con trai. Bất đồng kéo dài gần 10 năm, nhiều lần được đề cập nhưng chưa giải quyết dứt điểm.
Bà Sinh kể, lúc đó người cha cho rằng mình chưa đồng ý chuyển nhượng đất cho con. Trong khi đó, người con đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Khi người con qua đời, mâu thuẫn vẫn chưa chấm dứt mà tiếp tục liên quan đến gia đình người đã mất.
Đây không còn là chuyện bất đồng thông thường giữa hai người. Vụ việc liên quan đến nguồn gốc đất, quá trình chuyển quyền sử dụng đất và giấy tờ pháp lý. Những vấn đề như vậy nếu chỉ dựa vào lời nói hoặc quan hệ họ hàng thì khó có thể giải quyết triệt để.
Trước đó, sự việc đã được đưa lên cấp xã nhưng chưa có kết quả cuối cùng theo mong muốn của các bên. Đến năm 2023, những người tham gia hòa giải ở thôn tiếp tục phối hợp với cán bộ địa phương, người có chuyên môn và những người am hiểu hoàn cảnh gia đình để trao đổi, tìm hướng tháo gỡ.
Trong quá trình này có sự tham gia của ông Hoàng Trọng Thái, người có uy tín trong dòng họ, cùng những người liên quan. Các bên được trao đổi về sự việc, trình bày quan điểm và nói rõ những điều mình chưa đồng thuận. Tuy nhiên, việc thuyết phục không diễn ra dễ dàng. Có thời điểm, một bên vẫn không chấp nhận cách giải thích được đưa ra, thậm chí nói sẽ mời luật sư từ Hà Nội về giải quyết.
Trước phản ứng ấy, những người tham gia hòa giải tiếp tục kiên trì trao đổi, cố gắng làm rõ từng vấn đề và vận động các bên bình tĩnh nhìn nhận sự việc. Theo bà Sinh, sau buổi hòa giải năm 2023, các bên đã đi đến được một kết quả trao đổi mà bà không còn nghe phản ánh thêm về vụ việc.
Với những người làm công tác ở thôn, việc các bên ngừng tranh cãi, không tiếp tục khiếu nại là tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, đối với tranh chấp đất đai, cần phân biệt rõ kết quả hòa giải với việc xác định tính hợp pháp của giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc giải quyết quyền sử dụng đất theo trình tự pháp luật. Hòa giải ở cơ sở không thay thế thẩm quyền của cơ quan nhà nước có trách nhiệm giải quyết tranh chấp.
Từ vụ việc này có thể thấy, hòa giải viên không thể chỉ khuyên các bên nhường nhịn nhau mà cần biết giới hạn công việc của mình. Những nội dung thuộc thẩm quyền của cơ quan chuyên môn phải được hướng dẫn thực hiện theo đúng quy định. Điều quan trọng là giúp các bên hiểu vấn đề, hạn chế đối đầu và lựa chọn cách giải quyết phù hợp.
Bên cạnh tranh chấp đất đai, bà Sinh còn tham gia hỗ trợ một trường hợp phụ nữ thường xuyên bị chồng đánh sau những lần người chồng uống rượu.
Theo lời kể của bà, có lần người phụ nữ này phải rời khỏi nhà, tìm đến chỗ bà để tránh tình trạng tiếp tục bị hành hung. Bà Sinh đã cho người phụ nữ ở lại qua đêm. Sau đó, khi người chồng bình tĩnh hơn, bà mới đưa người vợ trở về và phối hợp với những người tham gia hòa giải để gặp gỡ, trao đổi với hai vợ chồng.
Cách xử lý của bà xuất phát từ mong muốn giúp gia đình giảm căng thẳng, tránh để mâu thuẫn tiếp tục leo thang. Tuy nhiên, với những trường hợp có hành vi bạo lực gia đình, điều cần đặt lên trước hết là sự an toàn của người bị bạo lực. Việc hòa giải không thể trở thành sức ép buộc người bị hại phải quay về hoặc tiếp tục chịu đựng hành vi đánh đập để giữ gìn gia đình.
Trong trường hợp có nguy cơ tiếp tục bị bạo lực, người bị hại cần được hỗ trợ tìm nơi an toàn và liên hệ cơ quan có thẩm quyền khi cần thiết. Hòa giải viên ở cơ sở có thể góp phần phát hiện, hỗ trợ ban đầu, vận động người có hành vi bạo lực chấm dứt vi phạm, nhưng không thay thế trách nhiệm xử lý của cơ quan chức năng.
Theo bà Sinh, sau những lần được trao đổi, tình hình gia đình có phần ổn định hơn. Về sau, người chồng qua đời do tai nạn giao thông. Câu chuyện khép lại với nhiều điều không thể thay đổi, nhưng cũng cho thấy vai trò của những người ở gần dân trong việc nhận biết và hỗ trợ các trường hợp gặp khó khăn ngay từ khi sự việc xảy ra.
Ở Yên Thành, công tác hòa giải còn gắn với hoạt động của các mô hình hay, đáng chú ý như Hội nàng dâu dòng họ Hoàng Thái. Theo bà Hoàng Thị Sinh, Hội nàng dâu Hoàng Thái có 35 thành viên. Các thành viên cùng tham gia vận động người trong dòng họ giữ gìn đoàn kết, thực hiện nếp sống văn minh và giải quyết những bất đồng phù hợp với khả năng của cộng đồng.
Lợi thế của những người tham gia mô hình là hiểu quan hệ gia đình, hoàn cảnh từng hộ và phong tục tại địa phương. Khi xảy ra mâu thuẫn, họ có thể tiếp cận các bên sớm, nắm được nguyên nhân và lựa chọn cách trao đổi phù hợp. Với những chuyện trong sinh hoạt thường ngày, lời khuyên từ người thân hoặc người có uy tín đôi khi giúp các bên dễ lắng nghe hơn so với việc chỉ đối thoại trong lúc căng thẳng.
Tuy nhiên, sự gần gũi không đồng nghĩa với việc giải quyết mọi việc theo tình cảm dòng họ. Những tranh chấp liên quan đến đất đai, tài sản, hành vi vi phạm pháp luật hoặc bạo lực gia đình vẫn cần được xem xét theo quy định. Người tham gia hòa giải phải bảo đảm sự khách quan, không vì quan hệ thân quen mà thiên vị một phía.
Hoạt động của Hội nàng dâu Hoàng Thái cũng không chỉ giới hạn ở hòa giải. Các thành viên còn hỗ trợ nhau trong công việc sản xuất, việc hiếu, việc hỷ và những lúc gia đình gặp khó khăn. Bà Sinh kể, khi một thành viên bị ốm, chị em trong hội đã cùng đến giúp thu hoạch lúa, người cắt, người vận chuyển. Sự giúp đỡ thiết thực ấy góp phần duy trì quan hệ gắn bó giữa các thành viên.
Từ những công việc như vậy, việc vận động người dân chấp hành quy định, giữ gìn tình làng nghĩa xóm cũng có thêm điều kiện thuận lợi. Khi người dân tin tưởng những người thường xuyên giúp đỡ mình, họ có thể sẵn sàng chia sẻ hơn khi gia đình xảy ra bất hòa.
Đánh giá về mô hình tại địa phương, bà Nông Thị Viết, Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Yên Thành, kiêm Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ xã, cho rằng việc phát huy vai trò của các tổ chức, dòng họ và người có uy tín góp phần hỗ trợ giải quyết mâu thuẫn từ sớm, đồng thời tạo điều kiện tuyên truyền, phổ biến pháp luật đến hội viên và người dân.
Theo bà Viết, những vụ việc phù hợp có thể được trao đổi, vận động trong dòng họ; nếu vượt quá khả năng thì cần chuyển đến tổ hòa giải ở thôn hoặc phối hợp với chính quyền, Hội Phụ nữ và lực lượng chức năng. Sự phối hợp này giúp việc giải quyết mâu thuẫn không phụ thuộc vào một cá nhân, đồng thời hạn chế tình trạng vụ việc kéo dài do thiếu thông tin hoặc thiếu sự hỗ trợ cần thiết.
“Muốn vận động người khác, trước hết phải làm gương”
Tại thôn Thượng Bình, xã Tiên Nguyên, bà Đặng Mùi Sếnh cũng thường xuyên tiếp xúc với người dân trong những vụ việc phát sinh từ cuộc sống hằng ngày.
Bà Sếnh tham gia công tác Hội Phụ nữ từ năm 2011 với vai trò Chi hội phó, sau đó đảm nhiệm cương vị Chi hội trưởng từ năm 2016. Từ ngày 1/7/2026, bà làm Trưởng ban Công tác Mặt trận thôn, Phó trưởng thôn và Tổ trưởng tổ hòa giải.
Những năm tham gia công tác ở cơ sở giúp bà có điều kiện tiếp xúc với nhiều hoàn cảnh gia đình. Mâu thuẫn tại thôn có thể xuất phát từ tranh chấp đất đai, bất đồng giữa anh chị em, va chạm giữa hàng xóm hoặc chuyện vợ chồng nghi ngờ, thiếu tin tưởng nhau.
Có trường hợp một người đi làm tại công ty, người còn lại ở nhà, từ khoảng cách trong sinh hoạt nảy sinh nghi ngờ rồi dẫn đến cãi vã. Khi nhận được thông tin, bà Sếnh cùng tổ hòa giải tìm hiểu sự việc, gặp gỡ những người liên quan hoặc mời họ đến nhà văn hóa thôn để trao đổi.
Theo bà, bước đầu tiên là để từng bên nói rõ điều mình bức xúc. Người hòa giải không nên vội vàng kết luận khi chưa nghe đầy đủ ý kiến. Sau khi hiểu nguyên nhân, tổ mới phân tích, giải thích và tìm hướng giải quyết mà các bên có thể chấp nhận.
Kinh nghiệm ấy được bà tích lũy từ những vụ việc cụ thể, trong đó có một trường hợp liên quan đến hôn nhân xảy ra khoảng năm 2011–2012. Khi đó, người vợ giữ vai trò Chi hội trưởng Chi hội Phụ nữ, còn người chồng muốn ly hôn. Những người tham gia hòa giải đã đề nghị bà Sếnh cùng trao đổi, khuyên hai vợ chồng bình tĩnh suy nghĩ và cho nhau thêm cơ hội.
Sau lần vận động ấy, người chồng đồng ý tiếp tục cuộc hôn nhân. Tuy nhiên, khoảng hai đến ba năm sau, hai người vẫn chia tay.
Bà Sếnh không xem đây là một vụ hòa giải thành công trọn vẹn. Theo bà, người hòa giải có thể phân tích, khuyên nhủ và giúp các bên hiểu nhau hơn, nhưng không thể quyết định thay lựa chọn của mỗi người. Kết quả cuối cùng còn phụ thuộc vào sự tự nguyện và cách ứng xử của những người trong cuộc.
Câu chuyện cho thấy không thể đánh giá hiệu quả hòa giải chỉ bằng việc các bên có tiếp tục sống chung hay không. Trong những vấn đề hôn nhân, gia đình, mục tiêu trước hết là giúp các bên bình tĩnh, hiểu rõ quyền và trách nhiệm, hạn chế hành vi gây tổn thương, đồng thời tôn trọng quyết định hợp pháp của mỗi người.
Theo số liệu bà Sếnh cung cấp, từ ngày 1/7/2026 đến thời điểm trao đổi, tổ hòa giải đã tiếp nhận, xử lý 6 vụ việc; trong đó 5 vụ hòa giải thành, một vụ không thành liên quan đến chuyện ly hôn. Đây là kết quả bước đầu trong khoảng thời gian được nêu, chưa đủ để khái quát toàn bộ hiệu quả hoạt động của tổ. Dù vậy, những con số này phản ánh phần nào công việc mà tổ hòa giải đang đảm nhận tại thôn.
Một trường hợp gần đây bà Sếnh ấn tượng là mâu thuẫn giữa mẹ chồng và nàng dâu trong gia đình bà Đặng T. L.. Khi quan hệ trong nhà phát sinh bất đồng, tổ hòa giải đã đến trao đổi, lắng nghe ý kiến của các bên và phân tích cách ứng xử phù hợp. Theo thông tin bà Sếnh cung cấp, sau hòa giải, quan hệ giữa hai người đã trở lại bình thường.
Với những việc như vậy, kết quả không nhất thiết phải là một thỏa thuận phức tạp. Đôi khi, việc các bên chịu ngồi lại, hiểu nguyên nhân khiến người kia bức xúc và điều chỉnh cách ứng xử đã giúp sinh hoạt gia đình trở lại ổn định. Tuy nhiên, để đánh giá kết quả lâu dài, vẫn cần theo dõi xem mâu thuẫn có tái diễn hay không và các bên có thực hiện những điều đã thống nhất hay không.
Bà Hoàng Thị Mấm, Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Tiên Nguyên, kiêm Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ xã, đánh giá bà Sếnh là người nhiệt tình, có trách nhiệm với công việc tại thôn. Theo bà Mấm, Hội Phụ nữ có lợi thế khi tiếp cận những vấn đề liên quan đến đời sống gia đình, quan hệ vợ chồng và việc nuôi dạy con cái. Thông qua sinh hoạt hội, tuyên truyền pháp luật và phối hợp với lực lượng ở cơ sở, hội viên có thêm điều kiện nhận biết, phòng ngừa mâu thuẫn.
Dù vậy, việc tham gia hòa giải đòi hỏi sự công tâm, tôn trọng các bên và bình đẳng giới. Người làm công tác này không thể mặc nhiên cho rằng phụ nữ phải nhường nhịn để giữ gia đình, hoặc coi mọi mâu thuẫn vợ chồng là chuyện riêng không cần sự can thiệp của cơ quan chức năng. Nếu có dấu hiệu bạo lực, đe dọa hoặc vi phạm pháp luật, việc bảo vệ người bị ảnh hưởng và chuyển thông tin đến cơ quan có thẩm quyền phải được đặt lên hàng đầu.
Ngoài công việc ở thôn, bà Sếnh còn chăn nuôi dê, lợn, gà, thu mua chè để chế biến và buôn bán nhỏ. Trước đây, gia đình có thời điểm nuôi hơn 30 con dê, nhưng hiện còn khoảng 13 con do khó tìm người chăn thả và đàn dê có thể phá hoại cây trồng của các hộ khác. Bà cho biết, thu nhập gia đình từ các hoạt động sản xuất, chăn nuôi và buôn bán đạt hơn 20 triệu đồng mỗi tháng. Gia đình từng được hỗ trợ 50 triệu đồng để sửa chữa chuồng trại chăn nuôi.
Với bà Sếnh, công việc cộng đồng và việc phát triển kinh tế gia đình đều cần được sắp xếp để duy trì lâu dài. Sự chia sẻ của các thành viên trong gia đình là điều kiện giúp bà có thêm thời gian tham gia hoạt động thôn, bản. Bà cũng cho rằng muốn vận động người dân thì bản thân phải sống hòa thuận, có trách nhiệm với công việc và thực hiện những điều mình tuyên truyền.
Ở thôn, bản, giữ gìn tình làng nghĩa xóm không chỉ nằm ở những lời khuyên nhủ mà còn thể hiện qua cách giải quyết mâu thuẫn công bằng, đúng pháp luật và tôn trọng quyền lợi của từng người. Sự kiên trì của những người làm công tác hòa giải có thể không tạo ra thay đổi ngay lập tức, nhưng góp phần để bất đồng được nhìn nhận sớm hơn, hạn chế những va chạm không đáng có và giữ gìn sự ổn định trong cộng đồng dân cư.
Thực hiện: Phàn Giào Họ
