Ở vùng cao Tuyên Quang, có nhiều phong tục đã tồn tại qua thế hệ này nối tiếp thế hệ khác, trở thành một phần tập tục của mỗi gia đình, dòng họ. Bởi vậy, để thay đổi tập tục đã ăn sâu trong tiềm thức không còn phù hợp với cuộc sống văn minh ngày nay, việc tuyên truyền, thuyết phục, thậm chí soạn thành hương ước, quy ước của làng đang được các địa phương kiên trì thực hiện nhằm thay đổi tư duy đã cũ của đồng bào.
Ngay sau khi sáp nhập địa giới hành chính, Ban Thường vụ Tỉnh ủy Tuyên Quang đã ban hành Nghị quyết số 89-NQ/TU về xây dựng nếp sống văn minh trong Nhân dân tỉnh Tuyên Quang, giai đoạn 2025 – 2030, trên cơ sở kế thừa có hệ thống từ nhiều chỉ thị, nghị quyết đã được triển khai trước đó.
Đây là Nghị quyết được xây dựng trên nền tảng ba quan điểm chỉ đạo mang tính định hướng chiến lược.
Một là, xây dựng nếp sống văn minh trong Nhân dân là nhiệm vụ thường xuyên, liên tục, gắn liền với nhiệm vụ xây dựng kinh tế - xã hội, phát triển con người, đặc biệt gắn kết chặt chẽ với việc thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.
Hai là, xây dựng nếp sống văn minh phải gắn với phát huy các giá trị truyền thống, đây là nhân tố quan trọng và là nguồn lực nội sinh mạnh mẽ trong công cuộc xây dựng và phát triển quê hương. Không thể tách rời giữa hiện đại và bản sắc; văn minh phải được nuôi dưỡng từ gốc rễ văn hóa truyền thống.
Ba là, nâng cao trách nhiệm của cán bộ, đảng viên trong việc làm gương sáng về nếp sống văn minh. Đội ngũ cán bộ, đảng viên phải đi trước, làm trước, vừa là người tuyên truyền, vận động, vừa là tấm gương trong gia đình, cộng đồng và xã hội.
Tại xã Phố Bảng và Khâu Vai những chuyển biến ấy đang được thể hiện rõ ràng trong việc tổ chức tiệc cưới, việc tang, phòng ngừa tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống.
Ở tuổi 61, ông Vàng Chá Thào, Nghệ nhân Ưu tú, người có uy tín ở thôn Chúng Pả, xã Phố Bảng, vẫn miệt mài với công việc tuyên truyền, vận động người dân xây dựng nếp sống văn minh.
Từng trải qua nhiều vị trí công tác, từ Quyền Trưởng ban Dân vận Huyện ủy Đồng Văn (tỉnh Hà Giang cũ), Phó Trưởng ban Tuyên giáo đến Bí thư Đảng ủy xã, ông Thào là người Mông, cả đời gần dân, hiểu dân.
Năm 2019, ông được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Nhắc lại những công việc cũ, để thấy những ghi nhận của bà con vùng cao đối với ông.
Ông Thào bảo, với những phong tục đã ăn sâu vào đời sống qua nhiều thế hệ, không thể chỉ nói một lần là người dân thay đổi.
“Muốn thay đổi phong tục thì phải có người đi đầu và phải kiên trì”, ông nói.
Ở địa phương ông Thào sinh sống, chủ yếu là người Mông, có tất thảy 13 dòng họ. Theo đánh giá của ông, hiện 7 dòng họ đã thực hiện khá tốt những nội dung được tuyên truyền, vận động; 6 dòng họ vẫn cần tiếp tục tuyên truyền để thay đổi đầy đủ những phong tục cũ không còn phù hợp.
Một trong những việc ông dành nhiều thời gian vận động là thay đổi cách tổ chức tang lễ.
Ông bảo, trước đây, có những đám tang kéo dài 6-7 ngày. Gia đình phải mổ nhiều gia súc, có nhà mổ 3-5 con trâu, bò hoặc nhiều hơn.
Với những gia đình khó khăn, một đám tang không chỉ là nỗi đau mất người thân mà còn có thể trở thành gánh nặng kinh tế kéo dài nhiều năm.
“Có những gia đình vì những việc như thế mà phải bán cả đất, bán nhà”, ông Thào kể.
Tại xã biên giới Phố Bảng, nơi 17 dân tộc cùng sinh sống, đồng bào Mông chiếm hơn 89%, việc thay đổi những phong tục, tập quán đã tồn tại lâu đời không phải câu chuyện ngày một ngày hai. Với địa phương, Nghị quyết số 89-NQ/TU của Ban Thường vụ Tỉnh ủy Tuyên Quang về xây dựng nếp sống văn minh trong nhân dân các dân tộc được xác định là cơ sở để từng bước đưa những thay đổi đó trở thành việc làm cụ thể trong mỗi gia đình, dòng họ và cộng đồng.
Từ thực tế đó, ông cùng những người có uy tín thường xuyên đi vận động các gia đình rút ngắn thời gian tang lễ, sao cho vẫn bảo đảm các nghi lễ cần thiết nhưng hạn chế việc kéo dài thời gian; đồng thời giảm số lượng gia súc giết mổ.
Có một trường hợp đến nay ông Thào vẫn nhớ, nhưng không tiện kể tên. Cách đây vài năm, một người cao tuổi trong dòng họ qua đời. Người con của ông là cán bộ, từng giữ chức Bí thư Đảng ủy xã, muốn tổ chức tang lễ theo cách mới, bảo quản thi hài và tổ chức trong 2 ngày.
Nhưng quyết định ấy lập tức gặp sự phản đối của một số người lớn tuổi trong dòng họ. Họ cho rằng, làm như vậy là thay đổi phong tục của tổ tiên.
Người cán bộ ấy vẫn kiên quyết giải thích, rồi xã huyện cũng xuống khuyên: các nghi lễ cần thiết vẫn được thực hiện đầy đủ, chỉ thay đổi thời gian tổ chức cho gọn hơn.
“Lúc đầu chúng tôi đi vận động, anh cán bộ này ủng hộ và kiên quyết xác định chỉ làm gọn, những người lớn tuổi trong dòng họ lại không đồng tình. Họ nói: ‘Nếu mày làm như thế mày hãy làm, chúng tao đi về’. Anh cán bộ này nhất quyết: ‘Thế các chú các bác cứ về, anh em cháu khác làm’”, ông Thào kể.
Nhưng rồi điều bất ngờ đã xảy ra. Khi chứng kiến đám tang vẫn diễn ra bình thường, các nghi lễ vẫn được thực hiện, tình cảm gia đình, dòng họ không vì thế mà mất đi, những người trước đó phản đối dần thay đổi suy nghĩ.
Nếu ông Vàng Chá Thào là người nhiều năm vận động bà con ở phạm vi rộng, thì tại từng thôn, bí thư chi bộ, trưởng thôn, người có uy tín lại là những người trực tiếp đến từng gia đình, hiểu sâu từng câu chuyện vụn vặt ở bản làng.
Ở thôn Tráng Phúng, ông Thào Mí Cho, Bí thư Chi bộ thôn từ năm 2024, hiểu rõ điều đó. Sau sáp nhập, Tráng Phúng có 152 hộ, 100% là đồng bào Mông; khoảng 30% số hộ thuộc diện nghèo, cận nghèo.
Điều kiện dân trí không đồng đều khiến công tác tuyên truyền càng phải kiên trì, theo kiểu “mưa rầm thấm lâu”.
Ở đây, mỗi chủ trương muốn đi vào đời sống đều phải được giải thích bằng những câu chuyện cụ thể. Năm 2025, khi ông Giàng Sế Chá qua đời, gia đình ban đầu muốn tổ chức tang lễ kéo dài theo tập quán cũ. Cán bộ thôn và chính quyền địa phương nhiều lần đến tuyên truyền, giải thích.
Lúc đầu gia đình không đồng ý. Nhưng rồi, bằng sự kiên trì, gia đình chấp nhận thay đổi, tổ chức tang lễ theo quy định và rút ngắn thời gian. Ông Cho bảo, từ nhiều trường hợp làm gương trước, những trường hợp sau họ thấy ít tốn kém và mất ít thời gian nên tự làm theo.
Lấy ví dụ như trường hợp gần đây nhà là ông Thào Xúa Lừ mất, ông Lừ là cha của ông Thào Nỏ Pó. Khi người cha qua đời, không cần người có uy tín trong thôn đến khuyên, gia đình ông Pó tự tổ chức tang lễ đúng thời gian, không kéo dài ngày và chỉ mổ một con gia súc.
Theo ông Vàng Mí Giàng, Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Phố Bảng, ngay sau khi Nghị quyết được ban hành, Đảng ủy xã đã cụ thể hóa bằng Nghị quyết chuyên đề số 23, triển khai đồng bộ tại 14/14 thôn. Trọng tâm là vận động người dân thay đổi 4 nhóm vấn đề: tang ma, hôn nhân gia đình, mê tín dị đoan và vệ sinh môi trường.
Những chuyển biến bước đầu thể hiện rõ qua việc cưới, việc tang. Trong 9 tháng đầu năm 2026, Phố Bảng có 43 đám tang; 34 gia đình thực hiện tang lễ theo hướng văn minh, không kéo dài quá 48 giờ. Việc giết mổ đại gia súc cũng được hạn chế, chủ yếu từ 1-2 con. Một số trường hợp ban đầu chưa đồng thuận sau quá trình tuyên truyền, vận động đã thay đổi cách tổ chức.
Tại thôn Sủa Pả, dòng họ Hầu và một nhánh dòng họ Thào đã tự nguyện đưa người chết vào áo quan, đồng thời lược bỏ những nghi lễ rườm rà. Ở thôn Tráng Phúng, việc tổ chức tang ma không quá 48 giờ, hạn chế giết mổ nhiều gia súc được người dân thực hiện tốt.
Trong hôn nhân, đến nay địa phương chưa ghi nhận trường hợp tảo hôn hoặc hôn nhân cận huyết thống. Cùng với đó, các hoạt động vệ sinh môi trường được duy trì hằng tuần, gắn với phong trào “Thứ 7 tình nguyện”, “Chủ nhật xanh”, “5 không, 3 sạch”.
Để những thay đổi không dừng ở tuyên truyền, Phố Bảng xác định vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên, bí thư chi bộ, trưởng thôn và người có uy tín là yếu tố quan trọng. “Cán bộ, đảng viên phải là người đi đầu, làm trước và làm đúng”, ông Giàng nhấn mạnh.
Mục tiêu của địa phương trong những năm tới là tiếp tục đưa việc xây dựng nếp sống văn minh thành ý thức tự giác của người dân, đồng thời bảo tồn những giá trị văn hóa tốt đẹp của các dân tộc. Với Phố Bảng, thay đổi không đồng nghĩa với từ bỏ truyền thống, mà là giữ lại những giá trị phù hợp, loại bỏ những hủ tục gây tốn kém, ảnh hưởng đến sức khỏe, môi trường và đời sống.
Qua đó, nếp sống văn minh được đặt trong mối quan hệ với phát triển kinh tế, xây dựng gia đình văn hóa, bảo vệ cảnh quan và phát triển du lịch cộng đồng.
Ở vùng cao Khâu Vai, trước khi Nghị quyết số 89-NQ/TU được ban hành, Đảng bộ xã Khâu Vai đã xác định công tác xóa bỏ hủ tục, phong tục tập quán lạc hậu, xây dựng nếp sống văn minh là một trong hai khâu đột phá của Đại hội Đảng bộ xã.
Sau khi Nghị quyết được ban hành, Đảng ủy xã tiếp tục cụ thể hóa bằng những nhiệm vụ sát với đời sống.
Trọng tâm được đặt vào việc xây dựng nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang, lễ hội; hạn chế tảo hôn; giữ gìn vệ sinh môi trường, cảnh quan; xây dựng gia đình văn hóa và phát huy vai trò của cán bộ, đảng viên, người có uy tín trong cộng đồng.
Theo ông Ngô Mạnh Cường, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Khâu Vai, với địa bàn vùng cao, đồng bào dân tộc thiểu số chiếm tỷ lệ lớn, cách tuyên truyền phải phù hợp với từng đối tượng, từng địa bàn và gần với đời sống của Nhân dân.
Không chỉ tuyên truyền tại hội nghị hay trong các buổi sinh hoạt chi bộ, đoàn thể, cán bộ xã trực tiếp xuống thôn, đến từng hộ gia đình. Bí thư chi bộ, trưởng thôn, người có uy tín, già làng và những gia đình gương mẫu được phát huy vai trò để vận động bằng chính thực tế và sự nêu gương.
“Muốn người dân thay đổi bền vững thì trước hết phải làm cho người dân hiểu, đồng tình và tự giác thực hiện”, ông Cường nhấn mạnh.
Ở Ha Ía, những chuyển biến trong đời sống đang bắt đầu từ những việc làm rất cụ thể: trẻ em đến trường đầy đủ hơn, người dân quan tâm hơn đến vệ sinh, gia đình tổ chức tang lễ gọn nhẹ, tiết kiệm hơn, phụ nữ mang thai được vận động đến cơ sở y tế và những tập quán không còn phù hợp từng bước được thay đổi.
Là Bí thư Chi bộ thôn Ha Ía, ông Hờ Pà Lúa hiểu rằng muốn người dân thay đổi, trước hết những quy định phải xuất phát từ chính cộng đồng và được người dân đồng thuận.
Theo ông Lúa, quy ước của thôn được xây dựng trên cơ sở bàn bạc dân chủ. Trước hết, nội dung được đưa ra trao đổi trong chi bộ, sau đó tổ chức họp thôn, lấy ý kiến người dân và biểu quyết. Khi đã được bà con thống nhất, các nội dung mới trở thành quy ước chung để mọi người cùng thực hiện.
“Trước khi có quy ước thì vận động bà con cũng khó. Sau này đưa ra họp, bà con cùng bàn, cùng thống nhất rồi thì ai cũng phải có trách nhiệm thực hiện”, ông Hờ Pà Lúa chia sẻ.
Điểm đáng chú ý là quy ước không chỉ dừng ở việc tuyên truyền, nhắc nhở mà còn gắn với những chế tài cụ thể.
Từ năm 2016, thôn đã đưa ra mức phạt đối với một số hành vi vi phạm. Chẳng hạn, hành vi chặt phá rừng trước đây có mức phạt từ 500.000 đồng đến 1 triệu đồng; sau đó người dân tiếp tục bàn bạc và thống nhất nâng mức phạt lên từ 1-2 triệu đồng đối với một số trường hợp. Những hành vi gây mất trật tự do uống rượu, bia cũng được đưa vào quy ước.
“Phạt không phải để lấy tiền của bà con mà chủ yếu để răn đe, để mọi người nhớ và không vi phạm nữa. Trước đây còn có người vi phạm, nhưng bây giờ ít hơn nhiều rồi”, ông Lúa nói.
Một trong những thay đổi rõ rệt mà ông Hờ Pà Lúa nhắc đến là việc vận động trẻ em đến trường. Trước đây, do hoàn cảnh gia đình và tập quán sản xuất, vẫn có trường hợp bố mẹ cho con nghỉ học để ở nhà làm việc, phụ giúp gia đình.
Khi đó, thôn phải phối hợp với chính quyền địa phương vận động từng gia đình, đồng thời đưa nội dung này vào quy ước để nâng cao trách nhiệm của cha mẹ.
Những trường hợp cho con nghỉ học không có lý do chính đáng có thể bị phạt 50.000 đồng/ngày, sau này mức phạt được thống nhất nâng lên 100.000 đồng/ngày.
Với những gia đình khó khăn, thay vì nộp tiền, người dân có thể tham gia ngày công lao động cộng đồng như sửa đường, làm các công việc chung của thôn.
Theo ông Lúa, trong nhiều năm chỉ có khoảng 3-4 trường hợp phải áp dụng hình thức này. Quan trọng hơn, mục đích cuối cùng không phải là thu tiền phạt mà là để cha mẹ hiểu rằng việc học của con cái là trách nhiệm lâu dài.
“Phạt cũng chỉ là để nhắc nhở thôi, quan trọng nhất vẫn là vận động để bố mẹ cho con đi học. Bây giờ trẻ con trong thôn đi học đầy đủ hơn trước nhiều rồi”, ông Lúa cho biết.
Trong cuộc trò chuyện với phóng viên, việc được ông Hờ Pà Lúa nhắc đến nhiều nhất là chuyện vận động người dân thay đổi cách tổ chức tang ma.
Theo phong tục trước đây, khi trong gia đình có người qua đời, tang lễ có thể kéo dài 4-5 ngày, thậm chí lâu hơn.
Trong thời gian đó, gia đình phải giết mổ nhiều gia súc để phục vụ việc ăn uống, tiếp khách. Với những hộ nghèo, một đám tang đôi khi trở thành gánh nặng kinh tế không nhỏ.
Bởi vậy, khi trong thôn có người qua đời, cán bộ, đảng viên và những người có uy tín thường trực tiếp đến gia đình để vận động. Không phải trường hợp nào cũng đồng ý ngay.
Ông Lúa nhớ lại trường hợp gia đình Hờ Mí Hờ và một trường hợp khác là Hờ Siệt Chơ.
Khi cán bộ đến vận động rút ngắn thời gian tổ chức tang lễ, giảm số lượng gia súc giết mổ, ban đầu gia đình không đồng tình.
Có người phản ứng gay gắt rằng việc nhà mình thì mình tự quyết, tổ chức đám tang bao lâu cũng được.
Nhưng thay vì áp đặt, cán bộ thôn kiên trì giải thích. Một lần chưa được thì tiếp tục vận động, phân tích để gia đình thấy rằng giảm thời gian tổ chức tang lễ không có nghĩa là thiếu sự tôn trọng đối với người đã khuất; ngược lại, còn giúp gia đình giảm chi phí, hạn chế ô nhiễm môi trường và nguy cơ mất vệ sinh, dịch bệnh.
Sau nhiều lần vận động, các gia đình dần đồng thuận, chấp nhận rút ngắn thời gian tổ chức tang lễ và giảm số lượng gia súc giết mổ.
“Lúc đầu người ta không nghe đâu. Mình phải nói nhiều lần, giải thích để họ hiểu. Khi họ thấy làm như vậy vừa đỡ tốn kém, vừa sạch sẽ thì họ mới đồng ý”, ông Lúa kể.
Dù tư duy người dân đã có nhiều thay đổi, ông Hờ Pà Lúa thừa nhận vẫn còn những tập quán rất khó vận động. Một trong số đó là việc đưa người đã khuất vào quan tài.
Theo phong tục của một bộ phận đồng bào Mông, quan tài thường được chuẩn bị tại khu vực an táng.
Khi có người qua đời, thi thể được đặt trên cáng, quấn vải rồi đưa ra nơi chôn cất; sau đó mới đặt vào quan tài. Đây là tập quán đã tồn tại lâu đời nên việc thay đổi không thể nóng vội.
Theo ông Lúa, để giải quyết vấn đề này, ngoài cán bộ cơ sở cần phát huy vai trò của người có uy tín, trưởng dòng họ, các đoàn thể, phụ nữ và những người am hiểu phong tục, tín ngưỡng trong cộng đồng.
Theo những già làng ở Ha Ía, trước đây người Mông vốn là tộc người sinh đẻ nhiều nhất, mỗi đôi vợ chồng đẻ ít nhất có 4-5 người con.
Họ quan niệm “trời sinh voi, sinh cỏ”, song hiện nay giới trẻ dần hiểu rằng sinh con ra phải có trách nhiệm nuôi chúng trưởng thành và thành đạt.
Em Hờ Mí Cờ ở Ha Ía là một trong những thanh niên có tư duy như thế. Cờ bảo, vợ chồng em tính chỉ đẻ tối đa 2 đứa con, làm sao đủ khả năng nuôi.
Có được tư duy như thế Cờ chia sẻ rằng em ra thành phố đi làm công ty nghe người ta khuyên đẻ nhiều đồng nghĩa không đủ điều kiện tốt nhất nuôi con, nhưng ngặt nỗi trước đó, Cờ vẫn cho rằng vợ em sắp đẻ thì tự đẻ ở nhà, không tính mang đi bệnh viện. Sau đó, nhờ chính quyền địa phương khuyên, em Cờ mới đồng ý đưa đến cơ sở y tế đẻ cho an toàn.
Theo em Cờ, ở địa phương em đang sống trước đây người dân đi vệ sinh ở chuồng bò, nhưng nhờ vận động, tuyên truyền hiện nay hầu hết nhà nào cũng làm nhà vệ sinh, nhà tắm riêng biệt và làm cả bể tự hoại.
Theo Bí thư Đảng ủy xã Khâu Vai Ngô Mạnh Cường, khó khăn lớn nhất hiện nay là địa bàn rộng, giao thông còn khó khăn, đời sống Nhân dân còn hạn chế, trình độ dân trí không đồng đều. Một số phong tục đã tồn tại lâu đời nên không thể thay đổi trong thời gian ngắn.
Bởi vậy, Đảng ủy xã xác định đây là nhiệm vụ lâu dài, thường xuyên, không thực hiện theo phong trào hay từng đợt.
Các nội dung xây dựng nếp sống văn minh sẽ tiếp tục được đưa vào sinh hoạt chi bộ, hoạt động của Mặt trận và các đoàn thể; gắn với bình xét gia đình văn hóa, xây dựng thôn văn hóa và đánh giá trách nhiệm của cán bộ, đảng viên.
Những chi bộ, gia đình, dòng họ thực hiện tốt sẽ được biểu dương, nhân rộng. Mục tiêu là tạo thành phong trào “thôn làm tốt, hộ gia đình làm tốt, dòng họ làm tốt”, để người dân nhìn thấy hiệu quả và tự nguyện làm theo.
Thực hiện: Phàn Giào Họ
