Nhìn từ vụ cô gái nói dối mang thai khiến 6 người vướng lao lý: Bài học đắt giá về trách nhiệm trên mạng xã hội

Khi một lời nói dối tưởng như chỉ nhằm giải quyết một vấn đề cá nhân nhưng khi được những người khác tin tưởng, rồi từ đó dẫn đến việc tập trung đông người, gây rối, livestream và lan truyền thông tin chưa được kiểm chứng thì hậu quả có thể vượt xa những gì người khởi nguồn thông tin có thể hình dung.

Mới đây, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Phú Thọ đã ra quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can sáu người về tội gây rối trật tự công cộng, xảy ra tại Bệnh viện Hữu nghị Lạc Việt (phường Vĩnh Phúc).

Sáu người bị khởi tố gồm Nguyễn Khắc Hồng (SN 1976), Nguyễn Thị Minh Nguyệt (SN 1979), Trần Thị Oanh (SN 1983), Đặng Văn Hinh (SN 1975), Trần Xuân Chiến (SN 1974), Trần Thị Thảo (SN 1982).

Những người bị khởi tố là bố mẹ đẻ, bố mẹ chồng, bác và thím họ của cô gái được xác định là người đưa ra thông tin không đúng sự thật về việc mình mang thai và việc bệnh viện chẩn đoán thai nhi dị tật.

Cơ quan công an đồng thời đang rà soát, hệ thống hóa chứng cứ điện tử từ khoảng 700 tài khoản đã chia sẻ, bình luận về vụ việc để tiếp tục xác định hành vi và trách nhiệm của những người có liên quan.

Thiếu tướng Nguyễn Minh Tuấn, Giám đốc Công an tỉnh Phú Thọ nhấn mạnh: “Đây là vụ án có tính chất hy hữu trong thực tiễn tư pháp Việt Nam, khi cả hai cặp ông bà thông gia cùng bác và thím họ đều bị khởi tố hình sự chỉ từ một vụ livestream thiếu kiểm chứng. Đây là bài học cảnh tỉnh đắt giá về trách nhiệm pháp lý trên không gian mạng”.

Khi niềm tin không đi cùng kiểm chứng và hậu quả pháp lý

Liên quan đến sự việc trên, trao đổi với PV báo Pháp luật Việt Nam, TS.LS Đặng Văn Cường (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cho biết: Từ một thông tin không đúng sự thật, vụ việc đã dẫn đến việc nhiều người bị khởi tố về tội “Gây rối trật tự công cộng”, bên cạnh việc xử lý đúng người, đúng hành vi, cần nhìn nhận vụ việc từ góc độ trách nhiệm khi tiếp nhận, kiểm chứng và lan truyền thông tin trên mạng xã hội, đồng thời làm rõ nguyên nhân, điều kiện dẫn đến vụ việc để có giải pháp phòng ngừa.

Theo diễn biến này cho thấy một vấn đề rất đáng suy ngẫm: Một thông tin sai sự thật ban đầu có thể tạo ra một chuỗi phản ứng rất lớn, đẩy những người thân trong gia đình từ chỗ muốn bảo vệ con cháu vào tình trạng phải đối diện với các thủ tục tố tụng hình sự.

Việc cơ quan điều tra triệu tập những người có liên quan để làm rõ hành vi vi phạm pháp luật, xử lý triệt để vụ án là cần thiết và có căn cứ, theo nguyên tắc không gây oan sai nhưng cũng không để lọt tội phạm.

Mọi hành vi vi phạm pháp luật đều phải chịu trách nhiệm pháp lý. Hành vi nào đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự thì xử lý hình sự; hành vi nào vi phạm pháp luật nhưng chưa đến mức xử lý hình sự thì xử phạt vi phạm hành chính.

Ở đây, điều đáng nói không chỉ là trách nhiệm pháp lý của những người đã trực tiếp gây rối tại bệnh viện mà còn là bài học về cách tiếp nhận và kiểm chứng thông tin.

Trong vụ việc này, theo thông tin được cơ quan chức năng công bố, những người thân đã tin vào câu chuyện do người con, người cháu kể lại rồi trực tiếp đến bệnh viện, có hành vi chửi bới, gây mất trật tự và livestream.

Livestream sau đó thu hút lượng tương tác rất lớn; riêng video được đề cập trong thông tin của cơ quan chức năng có khoảng 17.000 lượt xem, tương tác, bình luận và chia sẻ.

Điều này cho thấy, niềm tin trong gia đình nếu không đi cùng với sự tỉnh táo, kiểm chứng và ý thức pháp luật thì đôi khi có thể dẫn đến những hậu quả rất khó lường.

Người lớn tuổi, cha mẹ, ông bà thường có tâm lý thương con, tin con và sẵn sàng đứng ra bảo vệ con khi cho rằng con mình bị đối xử không đúng.

Đây là tình cảm tự nhiên và đáng trân trọng. Tuy nhiên, tình cảm gia đình không thể thay thế cho việc kiểm chứng thông tin và cũng không thể trở thành căn cứ để một người tự cho mình quyền sử dụng những biện pháp trái pháp luật.

Đặc biệt, khi đã sử dụng mạng xã hội để livestream, bình luận hoặc kêu gọi sự chú ý của cộng đồng thì sự việc không còn là một mâu thuẫn riêng trong phạm vi gia đình.

Thông tin có thể được lan truyền với tốc độ rất nhanh, tác động đến danh dự, uy tín của cá nhân, tổ chức và có thể gây ra những hệ quả xã hội ngoài dự liệu ban đầu.

Trong vụ việc này, cơ quan công an cho biết đang rà soát dữ liệu điện tử từ khoảng 700 tài khoản đã chia sẻ, bình luận về vụ việc.

Điều đó cho thấy dấu vết trên không gian mạng có thể trở thành nguồn chứng cứ quan trọng để cơ quan chức năng xác định ai đã làm gì, ở thời điểm nào, với mục đích gì và mức độ tham gia đến đâu.

Về mặt pháp lý, không phải tất cả những người xuất hiện trong một livestream, bình luận hoặc chia sẻ thông tin đều đương nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự.

Cơ quan điều tra phải cá thể hóa trách nhiệm của từng người, làm rõ hành vi cụ thể, lỗi, nhận thức, mục đích, vai trò và mức độ tham gia của họ.

Những người có nội dung kích động, đưa ra thông tin sai sự thật, bịa đặt, xuyên tạc, vu khống hoặc có những lời lẽ xúc phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của các bác sĩ, cán bộ, nhân viên y tế hoặc uy tín của bệnh viện mà không có căn cứ, vượt quá giới hạn quyền tự do ngôn luận thì sẽ được xác định là vi phạm pháp luật.

Tùy vào tính chất của hành vi và hậu quả mà trách nhiệm pháp lý đối với những người này sẽ khác nhau.

Đối với tội “Gây rối trật tự công cộng”, cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh các dấu hiệu cấu thành tội phạm theo Điều 318 Bộ luật Hình sự.

Hành vi gây rối trật tự công cộng có thể là chửi bới, la hét, đưa thông tin sai sự thật nhằm xúc phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của tổ chức, cá nhân… Hành vi đến mức xử lý hình sự khi gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội.

Trường hợp hành vi gây rối chưa gây ra hậu quả nghiêm trọng, chưa ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội thì có thể bị xử phạt vi phạm hành chính. Trường hợp người nào đã từng vi phạm, từng bị xử phạt vi phạm hành chính, từng bị kết án mà còn vi phạm thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Hoặc trường hợp hành vi gây rối trật tự công cộng được xác định là ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội thì sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 318 Bộ luật Hình sự.

Hiện nay, Nghị định 282/2025/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh, trật tự, an toàn xã hội có quy định xử phạt đối với hành vi gây rối trật tự công cộng hoặc tổ chức, giúp sức, xúi giục, lôi kéo, kích động người khác gây rối nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự.

Mức phạt đối với nhóm hành vi này theo khoản 4 Điều 14 là từ 4 triệu đồng đến 6 triệu đồng, trong khi một số hành vi có tình tiết khác có thể áp dụng mức phạt cao hơn.

Nếu đã bị phạt hành chính rồi mà tiếp tục vi phạm thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Do đó, việc cơ quan điều tra tiếp tục rà soát những người đã bình luận, chia sẻ hoặc có liên quan là cần thiết để xác định đầy đủ diễn biến vụ việc.

Tuy nhiên, việc rà soát không đồng nghĩa với việc tất cả những người có tương tác trên mạng xã hội đều sẽ bị xử lý hình sự.

Trách nhiệm pháp lý phải được xác định trên cơ sở chứng cứ và hành vi cụ thể của từng cá nhân, bảo đảm nguyên tắc không hình sự hóa những hành vi chỉ dừng ở mức vi phạm hành chính và không khởi tố, truy cứu trách nhiệm hình sự khi chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

Trong trường hợp một người chỉ đọc, xem hoặc có bình luận thông thường thì cần phân biệt với người trực tiếp tham gia gây rối, người kích động, lôi kéo, giúp sức hoặc có hành vi khác tạo điều kiện cho hành vi gây rối xảy ra.

Việc xác định có đồng phạm hay không còn phải căn cứ Điều 17 Bộ luật Hình sự và chứng minh được sự cố ý cùng thực hiện tội phạm.

Không thể chỉ căn cứ vào việc một người có mặt tại hiện trường, có quan hệ gia đình với người gây rối hoặc có một bình luận trên mạng xã hội để tự động xác định người đó là đồng phạm.

Quá trình giải quyết vụ án này cũng cần thực hiện theo chính sách hình sự hiện nay là kết hợp hài hòa giữa khoan hồng và nghiêm trị. Khi giải quyết trong đồng phạm thì sẽ có sự phân hóa, phân loại để xử lý đúng người, đúng tội.

Nghiêm trị những hành vi thực sự nguy hiểm cho xã hội nhưng đồng thời phải phân hóa trách nhiệm, xử lý đúng người, đúng hành vi, đúng mức độ lỗi và đúng tính chất nguy hiểm của hành vi.

Những người có vai trò chính, trực tiếp gây rối, có hành vi hung hãn, chửi bới, xúc phạm, cản trở hoạt động bình thường của bệnh viện hoặc có hành vi tổ chức, kích động, lôi kéo người khác thì cần được xem xét trách nhiệm tương xứng nếu đủ căn cứ pháp luật.

Ngược lại, đối với những người tham gia ở mức độ hạn chế, nhận thức pháp luật hạn chế, hành vi chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự thì pháp luật vẫn có những cơ chế xử lý hành chính phù hợp.

Vì vậy, nếu quá trình điều tra tiếp tục phát hiện thêm người có hành vi vi phạm thì việc mở rộng xử lý là bình thường về mặt tố tụng. Nhưng mở rộng điều tra không có nghĩa là mở rộng trách nhiệm hình sự một cách cơ học.

Mỗi người phải chịu trách nhiệm về chính hành vi của mình, trên cơ sở chứng cứ và mức độ lỗi của mình. Đây cũng là yêu cầu quan trọng để bảo đảm tính khách quan, công bằng, nhân văn của quá trình xử lý vụ án.

Bài học về trách nhiệm khi sử dụng mạng xã hội

Theo TS.LS Đặng Văn Cường, ở góc độ xã hội, đây là một trong những bài học rất đắt giá về việc sử dụng mạng xã hội.

Một lời nói dối tưởng như chỉ nhằm giải quyết một vấn đề cá nhân nhưng khi được những người khác tin tưởng, rồi từ đó dẫn đến việc tập trung đông người, gây rối, livestream và lan truyền thông tin chưa được kiểm chứng thì hậu quả có thể vượt xa những gì người khởi nguồn thông tin có thể hình dung.

Bài học đặt ra không chỉ dành cho người trẻ mà cho tất cả người sử dụng mạng xã hội, trong đó có cả những người lớn tuổi. Tuổi tác không đồng nghĩa với sự am hiểu pháp luật và kinh nghiệm sống cũng không thể thay thế cho trách nhiệm kiểm chứng thông tin.

Khi nghe một thông tin nghiêm trọng liên quan đến bệnh viện, bác sĩ hoặc một tổ chức, cá nhân nào đó, càng cần bình tĩnh xác minh trước khi hành động.

Tình cảm với con cháu là điều đáng quý, nhưng bảo vệ người thân đúng cách phải là bảo vệ bằng những phương thức hợp pháp, không phải bằng việc tập trung đông người, chửi bới, xúc phạm hoặc sử dụng livestream để gây áp lực.

Vụ việc cũng là lời cảnh báo đối với tình trạng lạm dụng mạng xã hội để giải quyết các mâu thuẫn trong đời sống.

Nhiều người vẫn có tâm lý cho rằng chỉ cần dùng điện thoại livestream thì mình đang “nói cho mọi người biết sự thật”, hoặc càng có nhiều người xem, bình luận thì càng tạo được sức ép.

Nhưng pháp luật không xác định đúng – sai dựa trên số lượng người theo dõi. Một thông tin được hàng nghìn người chia sẻ vẫn có thể là thông tin sai; một hành vi được nhiều người cổ vũ trên mạng vẫn có thể là hành vi vi phạm pháp luật.

Từ vụ việc này, điều cần thiết nhất là hình thành văn hóa ứng xử có trách nhiệm trên không gian mạng: kiểm chứng trước khi chia sẻ, bình tĩnh trước khi hành động, tôn trọng danh dự và quyền lợi hợp pháp của người khác.

Đồng thời, khi có tranh chấp thì sử dụng các cơ chế khiếu nại, tố cáo, tố giác, khởi kiện hoặc các phương thức pháp lý khác thay vì huy động đám đông và đưa sự việc lên mạng xã hội.

Một lời nói dối có thể chỉ mất vài giây để nói ra, nhưng hậu quả pháp lý và xã hội mà nó tạo ra có thể kéo dài rất lâu. Và một lần livestream thiếu kiểm soát có thể biến một câu chuyện gia đình thành một vụ việc phức tạp ngoài đời thực.

Vụ việc cũng đặt ra yêu cầu về quản lý không gian mạng và nâng cao năng lực pháp luật, kỹ năng số của người sử dụng mạng xã hội trong giai đoạn hiện nay.

Mạng xã hội đang trở thành một không gian giao tiếp, trao đổi thông tin và phản ánh các vấn đề xã hội có sức lan tỏa rất lớn.

Tuy nhiên, thuật toán của các nền tảng thường có xu hướng ưu tiên những nội dung gây chú ý, tạo tranh luận hoặc có mức độ tương tác cao.

Nếu người sử dụng thiếu kỹ năng kiểm chứng thông tin, thiếu khả năng kiểm soát cảm xúc và bị cuốn theo sự tương tác của cộng đồng mạng thì một mâu thuẫn cá nhân rất dễ bị đẩy thành một sự việc lớn ngoài đời thực.

Theo TS.LS Đặng Văn Cường, quản lý không gian mạng không chỉ là câu chuyện của cơ quan quản lý nhà nước hay trách nhiệm của các nền tảng.

Mỗi người sử dụng mạng xã hội cũng phải trở thành một chủ thể có trách nhiệm trong việc giữ gìn trật tự, an toàn xã hội trên không gian mạng và ngoài đời thực.

Người sử dụng cần có kiến thức pháp luật tối thiểu, có kỹ năng kiểm chứng thông tin, nhận diện thông tin sai lệch, hiểu được cơ chế vận hành của thuật toán và không để lượt xem, lượt thích, bình luận hoặc sự cổ vũ của đám đông dẫn dắt hành vi của mình.

Đặc biệt, cần nhận thức rõ rằng pháp luật hình sự bảo vệ nhiều quan hệ xã hội quan trọng, trong đó có trật tự, an toàn xã hội.

Nhà nước nghiêm cấm những hành vi gây mất an ninh, trật tự, gây rối nơi công cộng, xâm phạm hoạt động bình thường của cơ quan, tổ chức hoặc làm cho các hoạt động bình thường của con người tại nơi công cộng bị cản trở, đình trệ.

Khi một người sử dụng quyền của mình nhưng vượt quá giới hạn pháp luật, gây ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của người khác hoặc xâm phạm trật tự, an toàn xã hội thì vấn đề không còn đơn thuần là thực hiện quyền cá nhân mà có thể trở thành hành vi vi phạm pháp luật.

Một vấn đề cần được tuyên truyền nhiều hơn là ranh giới giữa quyền tự do ngôn luận, quyền khiếu nại, tố cáo, quyền khởi kiện với quyền được bảo vệ về danh dự, nhân phẩm, uy tín và quyền được bảo đảm an toàn, trật tự nơi công cộng của người khác.

Công dân có quyền phản ánh, khiếu nại, tố cáo, khởi kiện và bày tỏ quan điểm của mình, nhưng các quyền đó phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật.

Không thể lấy quyền tự do ngôn luận để chửi bới, xúc phạm người khác; không thể lấy quyền khiếu nại, tố cáo để gây rối tại cơ quan, bệnh viện; cũng không thể lấy quyền phản ánh một vấn đề xã hội làm căn cứ cho việc huy động đám đông, cản trở hoạt động bình thường của cơ quan, tổ chức.

Ngược lại, việc bảo đảm trật tự công cộng cũng không có nghĩa là hạn chế một cách tùy tiện quyền phản ánh, quyền giám sát xã hội hoặc quyền khiếu nại, tố cáo của người dân.

Điều quan trọng là phải xác định đúng giới hạn pháp lý của từng quyền và trách nhiệm pháp lý đi kèm với việc thực hiện quyền đó.

Đây là vấn đề cần được giáo dục thường xuyên để người dân hiểu rằng quyền của mình luôn tồn tại trong mối quan hệ với quyền của người khác và lợi ích chung của xã hội.

Trong thời đại thuật toán, mỗi người cần có một “bộ lọc pháp lý” trước khi bấm nút đăng, chia sẻ hoặc livestream: Thông tin này có chính xác không, có quyền công khai thông tin, dung có xâm phạm danh dự, nhân phẩm, đời tư của người khác không?

Hành vi của mình có kích động, lôi kéo người khác thực hiện hành vi trái pháp luật, và việc làm đó có thể gây hậu quả gì ngoài đời thực?.

Biết sử dụng mạng xã hội là một kỹ năng; biết giới hạn việc sử dụng mạng xã hội bằng pháp luật và trách nhiệm xã hội mới là năng lực cần thiết của công dân trong xã hội số.

Từ góc độ phòng ngừa, đây cũng là vấn đề cần được đặt ra trong giáo dục pháp luật hiện nay. Không chỉ tuyên truyền “không được làm gì”, mà cần giúp người dân hiểu vì sao pháp luật bảo vệ trật tự, an toàn xã hội, đâu là giới hạn của quyền tự do cá nhân, đâu là trách nhiệm khi sử dụng mạng xã hội và hậu quả pháp lý có thể phát sinh từ một hành vi tưởng như rất nhỏ trên không gian mạng.

Khi người dân hiểu được những giới hạn đó và hình thành thói quen kiểm chứng thông tin, kiểm soát cảm xúc, tôn trọng quyền của người khác thì việc quản lý xã hội và phòng ngừa vi phạm pháp luật sẽ hiệu quả hơn rất nhiều.

Theo TS.LS Đặng Văn Cường, bên cạnh việc làm rõ hành vi, vai trò và trách nhiệm pháp lý của từng bị can, cơ quan tiến hành tố tụng cũng cần tiếp tục làm rõ nguyên nhân, điều kiện dẫn đến vụ việc.

Đặc biệt, cần xác minh vì sao cô gái lại đưa ra những thông tin không đúng sự thật về việc mang thai và việc khám, chữa bệnh; phía sau câu chuyện đó có những áp lực nào về việc sinh con, về quan hệ gia đình hay những kỳ vọng không phù hợp nào từ người thân hay không.

Đây là những vấn đề cần được làm rõ trên cơ sở chứng cứ, chứ không nên suy đoán hoặc quy kết khi chưa có kết luận của cơ quan chức năng.

Thông tin hiện được cơ quan công an công bố cho thấy vụ việc đã dẫn đến việc khởi tố 6 người về tội “Gây rối trật tự công cộng”, đồng thời cơ quan chức năng đang rà soát chứng cứ điện tử từ khoảng 700 tài khoản có liên quan đến việc chia sẻ, bình luận về vụ việc.

Nếu trong quá trình xác minh cho thấy có những áp lực không cần thiết từ gia đình đối với chuyện sinh con, chăm sóc sức khỏe sinh sản hoặc đời sống riêng tư của các cặp vợ chồng trẻ thì đây cũng là vấn đề xã hội cần được nhìn nhận nghiêm túc.

Trong xã hội hiện đại, quyết định sinh con, thời điểm sinh con và các vấn đề chăm sóc sức khỏe sinh sản trước hết thuộc về sự lựa chọn và trách nhiệm của chính các cặp vợ chồng, trên cơ sở tư vấn chuyên môn và điều kiện thực tế của gia đình.

Những kỳ vọng hoặc áp lực quá mức, nếu có, có thể tạo ra tâm lý căng thẳng và dẫn đến những cách ứng xử thiếu phù hợp. Tuy nhiên, nguyên nhân cụ thể của vụ việc này vẫn cần được cơ quan chức năng điều tra, xác minh khách quan.

Việc làm rõ nguyên nhân không chỉ nhằm đánh giá đầy đủ tính chất, mức độ của vụ án mà còn có ý nghĩa quan trọng đối với công tác phòng ngừa.

Nếu chỉ xử lý những người đã có hành vi vi phạm mà không nhận diện được những nguyên nhân, điều kiện làm phát sinh sự việc thì nguy cơ những câu chuyện tương tự tiếp tục xảy ra vẫn còn.

Một vụ án cần được nhìn nhận không chỉ ở câu hỏi ai phải chịu trách nhiệm mà còn ở câu hỏi vì sao sự việc lại xảy ra và xã hội cần làm gì để những sự việc tương tự không lặp lại.

Đây cũng có thể là bài học đối với nhiều gia đình trong việc tôn trọng đời sống riêng tư, sức khỏe, lựa chọn sinh con của các cặp vợ chồng trẻ; đồng thời cần xây dựng cách ứng xử bình tĩnh, tôn trọng sự thật và sử dụng các phương thức pháp lý phù hợp khi phát sinh vấn đề.

Trong bối cảnh mạng xã hội có khả năng khuếch đại rất nhanh một thông tin chưa được kiểm chứng, bài học phòng ngừa càng có ý nghĩa.

Mỗi thành viên trong gia đình cần thận trọng khi tiếp nhận thông tin, không nên vì tình cảm, sự lo lắng hoặc áp lực dư luận mà hành động thiếu kiểm soát.

Tôn trọng sự thật, tôn trọng lựa chọn của người thân, tôn trọng pháp luật và giải quyết mâu thuẫn bằng các phương thức hợp pháp chính là cách phòng ngừa những hậu quả pháp lý đáng tiếc.