Nghệ nhân Ưu tú K’Brel – Hơn nửa thế kỷ giữ hồn cồng chiêng Tây Nguyên

Trong những ngày đầu tháng 1 khi cả nước đang vui mừng chào đón Đại hội XIV của Đảng.

Phóng viên Báo Pháp luật Việt Nam đã về với xã Bảo Thuận, tỉnh Lâm Đồng để gặp Nghệ nhân K’ Brel, người dành cả cuộc đời gắn liền với cồng chiêng, gắn với văn hóa truyền thống tốt đẹp của buôn làng.

Nghệ nhân Ưu tú K’Brel là người dân tộc K’ho, xã Bảo Thuận, tỉnh Lâm Đồng.

Ông sinh ra và lớn lên giữa không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên.

Ông đã dành hơn 55 năm cuộc đời để gìn giữ, thực hành và truyền dạy di sản cồng chiêng – báu vật tinh thần của cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên.

Lớn lên cùng tiếng chiêng buôn làng và trưởng thành từ lễ hội truyền thống

Nghệ nhân Ưu tú K’Brel sinh năm 1959 tại buôn K’Rọt Dờng, xã Bảo Thuận.

Tuổi thơ của ông gắn liền với những đêm hội bên bếp lửa, nơi tiếng cồng chiêng vang vọng giữa núi rừng, hòa cùng men rượu cần, lời hát dân ca K’ho và không khí thiêng liêng của các lễ hội truyền thống.

Nghệ nhân Ưu tú K'Brel thực hiện nghi thức trao chiêng vào hội. Ảnh: Báo Lâm Đồng

Năm 1970, khi mới 11 tuổi, K’Brel được cha là ông K’Sé – một người am hiểu sâu sắc văn hóa dân gian K’ho – trực tiếp truyền dạy cách đánh chiêng, thổi tù và sừng trâu, hát dân ca.

Những buổi tối cả gia đình quây quần bên bếp lửa, ông K’Sé kiên nhẫn chỉ dạy từng động tác, từng nhịp chiêng, giúp các con cảm nhận âm thanh và linh hồn của từng chiếc chiêng.

Trong khi nhiều anh chị em bỏ cuộc vì tay đau, mỏi, cậu bé K’Brel vẫn bền bỉ luyện tập.

Càng học, ông càng say mê và thấu hiểu sâu sắc giá trị tinh thần của cồng chiêng trong đời sống cộng đồng.

Từ năm 15 tuổi, K’Brel đã được chọn tham gia đội chiêng thanh niên của buôn K’Rọt Dờng trong các lễ Mừng lúa mới.

Không chỉ đánh chiêng giỏi, ông còn chủ động học thuộc các bài khấn Yàng, khấn thần Núi, thần Rừng, thần Sông, thần Suối… để hiểu rõ trình tự, ý nghĩa các nghi lễ truyền thống.

Mỗi dịp tham gia lễ hội, ông lại tìm đến các già làng để học hỏi thêm những điều chưa biết, từ ý nghĩa từng bài chiêng, lời khấn đến các làn điệu dân ca, điệu vè của dân làng. Nhờ đó, tri thức văn hóa dân gian dần được ông tích lũy một cách đầy đủ và hệ thống.

Không chỉ trong buôn K’Rọt Dờng, K’Brel còn thường xuyên tham gia đánh chiêng tại các bon làng lân cận như Ka La Tô K’Brềng, Ka La Tơnggu, Hàng Piơ, Hàng Ùng trong các dịp lễ hội truyền thống, ngày càng thấm sâu ý nghĩa của từng nhịp chiêng và nghi lễ.

Từ buôn làng đến sân khấu lớn

Năm 1986, K’Brel được xã Bảo Thuận cử tham gia giao lưu diễn xướng cồng chiêng với các địa phương lân cận.

Lần đầu tiên đứng trên sân khấu biểu diễn trước đông đảo khán giả, ông cảm nhận rõ niềm tự hào khi được giới thiệu di sản văn hóa của dân tộc mình.

Những màn trình diễn đầy cảm xúc đã để lại dấu ấn sâu đậm, giúp ông được nhiều người biết đến và tìm đến học đánh chiêng.

Nghệ nhân Ưu tú K'Brel (giữa) nắm giữ nhiều tri thức dân gian, thực hiện nghi thức hiến sinh. Ảnh: Báo Lâm Đồng

Năm 1989, ông tham gia Liên hoan Canavan cồng chiêng tỉnh Lâm Đồng, mở ra cơ hội giao lưu, học hỏi với các nghệ nhân của các dân tộc Mạ, Churu và các nhóm K’ho như Nộp, Sre, Cil, Lạch – những chủ thể của Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên.

Từ năm 2005, khi Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, nghệ nhân K’Brel được mời trình diễn tại nhiều tỉnh Tây Nguyên và Thủ đô Hà Nội.

Mỗi chuyến đi càng thôi thúc ông ý thức sâu sắc hơn về trách nhiệm gìn giữ và lan tỏa giá trị di sản.

Miệt mài truyền dạy cho thế hệ trẻ, góp phần giữ lửa di sản

Dù đời sống gia đình còn nhiều khó khăn, nghệ nhân K’Brel vẫn bền bỉ mở các lớp truyền dạy cồng chiêng vào mỗi dịp cuối tuần.

Bất kể mưa gió hay đêm tối, ông tận tâm hướng dẫn học trò từ kỹ thuật cầm chiêng, đánh chiêng đến tri thức văn hóa, ý nghĩa của từng bài bản.

Từ năm 1988 đến nay, ông đã truyền dạy cho hơn 250 học viên là thanh niên các buôn làng, học sinh trường dân tộc nội trú và con cháu trong dòng họ.

Với đặc thù “truyền khẩu, truyền tay” của nghệ thuật cồng chiêng, không có giáo trình hay tài liệu ghi chép, ông trực tiếp cầm tay chỉ việc, truyền dạy bằng tai nghe, cảm âm và kinh nghiệm tích lũy từ cha ông.

Đồng thời, ông chủ động sưu tầm, hệ thống lại các bài chiêng của người K’ho, tạo nền tảng để thế hệ sau dễ tiếp thu.

Trao tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú xứng đáng với những đóng góp của ông K'Brel. Ảnh: Báo Lâm Đồng

Hiện nay, nghệ nhân K’Brel đánh thuần thục 16 bài chiêng tiêu biểu như: Hoài Me Bàr – Dăn Biăp Dan Gòl (Cầu mưa), Drúp Me Mờ Kòn (Tình mẹ con), Dròng Yài (Chào mừng quan khách), Tinh Doat (Mừng vụ mùa), Plai Blơn (Mong vụ bội thu)… Mỗi bài chiêng đều được ông thể hiện bằng cảm xúc và cái “hồn” của người gắn bó trọn đời với văn hóa dân tộc.

Năm 2022, Nhà nước phong tặng ông danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, ghi nhận những đóng góp bền bỉ trong việc gìn giữ và phát huy di sản văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên.

Hơn 55 năm gắn bó với cồng chiêng, nghệ nhân K’Brel vẫn không nguôi trăn trở.

Ông chia sẻ; “Tôi mong sao con cháu người K’ho ai cũng biết đánh chiêng, biết múa xoang, hiểu và tự hào về truyền thống văn hóa quý báu của dân tộc mình.”