Nâng cao nhận thức người dân, doanh nghiệp về pháp luật an toàn thực phẩm

Nhiều mặt hàng trên thị trường tiềm ẩn nguy cơ mất vệ sinh, an toàn thực phẩm. (Ảnh: PV)

Trước thực tế đó, bên cạnh việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, việc nâng cao nhận thức người dân, doanh nghiệp về pháp luật an toàn thực phẩm được xác định là giải pháp căn cơ, lâu dài nhằm phòng ngừa, hạn chế vi phạm.

Bảo đảm an toàn thực phẩm vẫn còn nhiều bất cập

An toàn thực phẩm là lĩnh vực tác động trực tiếp tới chất lượng cuộc sống và sức khỏe của mỗi người dân. Do đó, đây là một trong những lĩnh vực được Đảng, Nhà nước đặc biệt quan tâm, thể hiện rõ trong nhiều nghị quyết, nghị định, chỉ thị và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, như Luật An toàn thực phẩm năm 2010. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, việc bảo đảm an toàn thực phẩm vẫn còn nhiều bất cập, nhất là ở nhận thức và ý thức chấp hành pháp luật của một bộ phận người dân và doanh nghiệp chưa cao.

Trong 11 tháng đầu năm 2025, cả nước ghi nhận 74 vụ ngộ độc thực phẩm, khiến 1.588 người mắc và 19 trường hợp tử vong. Đáng chú ý, toàn ngành Y tế đã tiến hành kiểm tra 252.669 cơ sở, qua đó phát hiện 14.107 cơ sở vi phạm về an toàn thực phẩm, chiếm 5,58%. Căn cứ kết quả kiểm tra, cơ quan chức năng đã xử lý 3.811 cơ sở; phạt tiền 3.132 cơ sở với tổng số tiền phạt 17,6 tỷ đồng; đình chỉ hoạt động 40 cơ sở; 256 cơ sở bị tiêu hủy sản phẩm với 141 loại thực phẩm.

So với cùng kỳ năm 2024, một số tiêu chí có xu hướng giảm nhẹ, song các hành vi vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm ngày càng trở nên tinh vi và phức tạp hơn. Cụ thể, các vi phạm tập trung vào hành vi kinh doanh “3 không” (không nguồn gốc, không hóa đơn, không nhãn mác); sử dụng nguyên liệu rẻ tiền, đã quá hạn sử dụng; sử dụng hóa chất, phụ gia quá liều lượng cho phép, không bảo đảm an toàn; sử dụng thiết bị, dụng cụ không bảo đảm vệ sinh trong quá trình chế biến, bảo quản thực phẩm; không bảo đảm quy trình chế biến theo nguyên tắc một chiều, để lẫn thực phẩm sống và chín; khu vực chế biến không đáp ứng các điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm theo quy định…

Các hành vi vi phạm an toàn thực phẩm đã len lỏi vào kho chứa, chuỗi phân phối. (Nguồn: Công an tỉnh Lâm Đồng)

Đáng lo ngại, các vi phạm này không còn mang tính nhỏ lẻ, tự phát tại các chợ dân sinh hay hộ kinh doanh, mà được thực hiện với quy mô lớn, phương thức, thủ đoạn liên tục thay đổi, hoạt động phân tán tại nhiều địa điểm. Điển hình các hành vi vi phạm đã len lỏi vào kho chứa, chuỗi phân phối, thậm chí cả các bếp ăn tập thể - nơi mỗi ngày cung cấp hàng nghìn suất ăn cho công nhân, học sinh, sinh viên.

Ngoài ra, sự bùng nổ của thương mại điện tử và các nền tảng bán hàng trên mạng xã hội cũng khiến tình hình tội phạm và vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm trên môi trường này gia tăng, với phương thức, thủ đoạn đan xen giữa truyền thống và công nghệ. Trên các nền tảng này, thực phẩm có thể được rao bán, chốt đơn và giao trực tiếp đến tay người tiêu dùng chỉ trong vài giờ, thậm chí vài chục phút, mà không cần cửa hàng, biển hiệu hay kho bãi cố định.

Lợi dụng “lỗ hổng” trên, một số cá nhân đã đưa ra thị trường các sản phẩm thực phẩm được quảng bá là “nhà làm” nhưng không có giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm, không ghi nhãn theo quy định, gây khó khăn cho công tác quản lý và truy xuất nguồn gốc khi xảy ra sự cố. Đáng chú ý, nhiều cơ sở còn tổ chức sản xuất, đóng gói thực phẩm ngay trong khu dân cư, tại các kho, xưởng không đăng ký kinh doanh, không biển hiệu, hoạt động khép kín nhằm né tránh sự kiểm tra, giám sát của lực lượng chức năng.

Nâng cao nhận thức về pháp luật an toàn thực phẩm

Các hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực an toàn thực phẩm không chỉ trực tiếp đe dọa sức khỏe của người dân mà còn gây ra những hệ lụy đối với nền kinh tế và an sinh xã hội, làm gia tăng chi phí y tế, ảnh hưởng đến năng suất lao động và xói mòn niềm tin của người tiêu dùng. Thực tế cho thấy, những vụ việc vi phạm an toàn thực phẩm thời gian qua, dù quy mô lớn hay nhỏ, đều để lại hậu quả lâu dài, tác động tiêu cực đến sự phát triển bền vững của xã hội.

Trước thực trạng đó, Bộ Y tế đã tập trung rà soát, hoàn thiện văn bản pháp luật trong lĩnh vực an toàn thực phẩm. Công tác thanh tra, kiểm tra được tăng cường từ Trung ương đến địa phương, có sự vào cuộc của các cấp, các ngành chức năng, kịp thời phát hiện, ngăn chặn, xử lý nhiều vụ vi phạm với nhiều hình thức khác nhau và công khai kịp thời trên các phương tiện thông tin đại chúng. Cục An toàn thực phẩm cũng đã triển khai 8 đoàn thanh tra, kiểm tra; hậu kiểm việc kinh doanh, quảng cáo thực phẩm bảo vệ sức khỏe trên internet và môi trường mạng.

Tuy nhiên, để công tác bảo đảm an toàn thực phẩm được thực hiện tốt, đồng bộ và xuyên suốt, bên cạnh việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, việc nâng cao nhận thức người dân, doanh nghiệp về pháp luật an toàn thực phẩm được xác định là giải pháp căn cơ, lâu dài. Bởi việc hiểu rõ các quy định pháp luật về xử phạt vi phạm trong lĩnh vực an toàn thực phẩm sẽ góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, chủ động phòng ngừa và hạn chế vi phạm ngay từ gốc.

Khuyến khích các doanh nghiệp chủ động chuyển đổi quy trình sản xuất, kinh doanh theo các tiêu chuẩn quốc tế.

Đối với doanh nghiệp, nâng cao nhận thức pháp luật về an toàn thực phẩm gắn với đẩy mạnh tuyên truyền, tập huấn. Các cơ quan, đơn vị, địa phương cần tổ chức tập huấn, tuyên truyền văn bản pháp luật về lĩnh vực an toàn thực phẩm trong phạm vi, chức năng, nhiệm vụ quản lý với việc đa dạng các hình thức. Các sở, cơ quan chuyên ngành về an toàn thực phẩm cần thường xuyên cập nhật tuyên truyền, hướng dẫn, phổ biến các văn bản pháp luật về an toàn thực phẩm, kiến thức thực hành về an toàn thực phẩm, thông tin về cơ sở thực phẩm, sản phẩm thực phẩm an toàn, phụ gia thực phẩm, xử lý vi phạm trên trang thông tin điện tử của các ngành.

Song song, cần khuyến khích các doanh nghiệp chủ động chuyển đổi quy trình sản xuất, kinh doanh theo các tiêu chuẩn quốc tế như HACCP, ISO, VietGAP… Việc tuân thủ các tiêu chuẩn này không chỉ giúp nâng cao năng lực quản lý, kiểm soát an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, mà còn đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường trong nước và xuất khẩu, nhất là trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng. Tuân thủ quy định về an toàn thực phẩm vì vậy không chỉ là nghĩa vụ pháp lý, mà còn là trách nhiệm xã hội, là nền tảng để xây dựng uy tín và thương hiệu doanh nghiệp phát triển bền vững.

Bên cạnh doanh nghiệp, người dân với vai trò là người tiêu dùng cũng là một mắt xích quan trọng trong chuỗi bảo đảm an toàn thực phẩm. Tuy nhiên, trên thực tế, vẫn còn không ít người dân có tâm lý dễ dãi, ngại phản ánh sai phạm, chưa kiên quyết tẩy chay các sản phẩm thực phẩm không bảo đảm an toàn. Chính sự thờ ơ này, vô hình trung tiếp tay cho thực phẩm kém chất lượng, thực phẩm bẩn tồn tại và len lỏi vào bữa ăn hằng ngày.

Do đó, nâng cao nhận thức pháp luật về an toàn thực phẩm đối với người dân cần hướng tới việc hình thành thói quen tiêu dùng thông minh, có trách nhiệm. Người dân cần được trang bị kiến thức để nhận biết và lựa chọn thực phẩm an toàn, có nguồn gốc rõ ràng, nhãn mác đầy đủ, hạn sử dụng hợp lệ, đồng thời mạnh dạn nói “không” với thực phẩm không bảo đảm an toàn. Khi người tiêu dùng trở thành “người giám sát”, dám lên tiếng, dám tố giác các hành vi vi phạm, thị trường thực phẩm sẽ được điều chỉnh theo hướng an toàn hơn.

Có thể khẳng định, an toàn thực phẩm không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành Y tế hay lực lượng quản lý thị trường, mà là nhiệm vụ của cả xã hội. Vì thế, nâng cao nhận thức của người dân và doanh nghiệp về pháp luật an toàn thực phẩm chính là giải pháp căn cơ, lâu dài nhằm phòng ngừa, hạn chế vi phạm. Nếu mỗi doanh nghiệp coi việc tuân thủ pháp luật là chuẩn mực đạo đức kinh doanh, mỗi người dân coi lựa chọn thực phẩm an toàn là trách nhiệm với bản thân và cộng đồng, khi đó nguy cơ mất an toàn thực phẩm sẽ không còn là nỗi lo thường trực.