Miến dong Cao Bằng, đặc sản núi rừng phía Bắc, đang trải qua hành trình "lột xác" ngoạn mục. Không chỉ giữ vững hương vị truyền thống, sản phẩm này còn vươn xa ra thị trường quốc tế nhờ quy trình sản xuất sạch, phát triển chuỗi giá trị, mang lại thu nhập hàng trăm triệu đồng mỗi hecta cho nông dân. Đây là biểu tượng văn hóa độc đáo và động lực kinh tế quan trọng của đồng bào Tày, Nùng.
Tinh hoa ẩm thực từ núi rừng và hành trình miến dong 'thay da đổi thịt'
Miến dong Cao Bằng nổi tiếng không chỉ bởi danh tiếng đặc sản vùng núi phía Bắc mà còn bởi hương vị và chất lượng độc đáo. Đây là thành quả của sự kết hợp giữa khí hậu, thổ nhưỡng đặc thù của những vùng núi cao như Phja Đén (nơi dong riềng đỏ nhiều tinh bột sinh trưởng tốt) và đôi bàn tay khéo léo, cần mẫn của người Tày, Nùng.
Toàn bộ quy trình làm miến vẫn được giữ nguyên tính truyền thống và không có sự can thiệp của hóa chất hay chất bảo quản. Từ khâu chọn những củ dong riềng đỏ già, rửa sạch, nghiền nhuyễn, lọc tinh bột, nấu hồ, ép sợi cho đến phơi tự nhiên trên những giàn cao. Sợi miến thành phẩm có màu ngà tự nhiên, sợi to, hơi sần, trong suốt và đặc biệt giữ được độ dai ngon dù đã nấu chín hay thậm chí hâm lại nhiều lần.
Chất lượng nội tại và sự tinh tế trong từng sợi miến không chỉ phản ánh nét văn hóa nông nghiệp vùng cao mà còn là minh chứng cho giá trị của một sản phẩm truyền thống, không công nghiệp hóa, không pha trộn, mang đậm bản sắc dân tộc.
 |
| Người dân xóm Phja Đén, xã Thành Công, tỉnh Cao Bằng sản xuất miến dong. (Ảnh: Báo Cao Bằng) |
Trước đây, sản xuất miến dong ở Cao Bằng chủ yếu theo quy mô hộ gia đình, mang tính tự cung tự cấp hoặc tiêu thụ nhỏ lẻ. Tuy nhiên, nhận thấy tiềm năng to lớn của đặc sản này, nhiều hợp tác xã (HTX) và doanh nghiệp địa phương đã hình thành và hoạt động hiệu quả theo mô hình chuỗi giá trị.
Việc tổ chức sản xuất bài bản – từ phát triển vùng nguyên liệu theo tiêu chuẩn, đầu tư công nghệ chế biến đến xây dựng kênh tiêu thụ chuyên nghiệp – đã giúp miến dong Cao Bằng thoát khỏi cảnh manh mún, bước vào quỹ đạo phát triển bền vững và hiệu quả kinh tế cao.
Mỗi hecta trồng dong riềng có thể đem lại thu nhập đáng kể, từ 100–200 triệu đồng/năm, với lợi nhuận ròng ước tính lên tới 29.000 đồng/kg miến thành phẩm. Đây là nguồn sinh kế quan trọng, giúp hàng nghìn hộ dân miền núi vươn lên thoát nghèo một cách ổn định và tự chủ.
Nhiều thương hiệu miến dong địa phương như miến Phja Đén, miến Án Lại đã đạt chứng nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh và tích cực mở rộng thị trường quốc tế, tham gia các hội chợ nông sản tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Đức. Điều này không chỉ mở rộng kênh tiêu thụ mà còn góp phần quảng bá hình ảnh văn hóa Việt Nam.
Các doanh nghiệp và HTX cũng chú trọng cải tiến mẫu mã bao bì, áp dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc bằng mã QR và nâng cao tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm, tạo dựng hình ảnh "miến sạch vùng cao – tinh túy thiên nhiên Việt Nam". Xuất khẩu miến dong không chỉ là hướng đi tiềm năng mà còn là động lực thúc đẩy tái cơ cấu nông nghiệp địa phương theo hướng hàng hóa hóa, chuyên nghiệp hóa và hội nhập quốc tế.
Thành công của miến dong không chỉ là câu chuyện cá biệt mà đã trở thành một hiện tượng lan tỏa mạnh mẽ khắp tỉnh Cao Bằng, đặc biệt tại các vùng trọng điểm (theo địa giới hành chính cấp huyện cũ) như Nguyên Bình và Hòa An.
Nguyên Bình, Tĩnh Túc nổi bật với các thương hiệu miến dong Phja Đén và miến Mỏ được cấp nhãn hiệu tập thể từ năm 2017. Với hơn 265 ha đất trồng dong riềng và sản lượng gần 15.000 tấn củ mỗi năm, nghề làm miến dong đã biến từ một nghề phụ thành ngành nghề chính, giúp xóa đói giảm nghèo và phát triển kinh tế cho hàng nghìn hộ dân. Tương tự, xã Nguyễn Huệ với 177 ha dong riềng, giúp trên 160 hộ dân thoát nghèo và có 2 sản phẩm miến dong đạt OCOP 3 sao cấp tỉnh.
Tổng cộng, cây dong riềng hiện đang trở thành một trong những cây trồng chủ lực của tỉnh Cao Bằng, với diện tích canh tác ổn định khoảng 700 - 800 ha mỗi năm, tập trung ở các huyện Nguyên Bình, Hòa An, Hà Quảng. Toàn tỉnh hiện có hàng nghìn hộ gia đình tham gia trồng dong riềng và sản xuất miến dong, với thu nhập từ vài chục triệu đến hơn 100 triệu đồng mỗi năm, góp phần lớn vào công cuộc xóa đói giảm nghèo và phát triển kinh tế nông thôn bền vững.
Thách thức và định hướng phát triển bền vững cho miến dong Cao Bằng
Mặc dù có nhiều lợi thế để phát triển – như giá trị truyền thống độc đáo, quy trình chế biến sạch, nguồn nguyên liệu địa phương đặc thù và sự đón nhận tích cực từ thị trường – miến dong Cao Bằng vẫn đối mặt với không ít thách thức.
Một số vùng sản xuất còn hạn chế về quy mô và chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu nghiêm ngặt về vệ sinh an toàn thực phẩm (VSATTP) để tiến vào các thị trường cao cấp. Kỹ thuật chế biến tuy giữ được nét thủ công nhưng chưa đồng đều về chất lượng giữa các hộ, bao bì sản phẩm còn thiếu tính cạnh tranh về mẫu mã và thông điệp thương hiệu.
Khả năng marketing và tiếp cận thị trường số của nhiều hộ sản xuất còn hạn chế. Nguồn nhân lực địa phương tuy cần cù, chịu khó nhưng chưa được đào tạo chuyên sâu về kinh tế số, thương mại điện tử, khiến sản phẩm chưa tận dụng hết tiềm năng từ các kênh bán hàng trực tuyến và mạng xã hội.
Trong thời gian tới, để miến dong Cao Bằng tiếp tục vươn xa và phát triển bền vững, cần có những chính sách hỗ trợ cụ thể và đồng bộ từ các cấp chính quyền. Ưu tiên đầu tư vào hạ tầng sản xuất, chuyển giao công nghệ chế biến tiên tiến (nhưng vẫn giữ được bản sắc thủ công), và phát triển vùng nguyên liệu theo tiêu chuẩn VietGAP là điều hết sức cần thiết.
Cùng với đó, đào tạo kỹ năng số cho người dân, hỗ trợ tiếp cận các nền tảng thương mại điện tử, và xây dựng chiến lược truyền thông bài bản trên các kênh mạng xã hội sẽ là chìa khóa để đưa sản phẩm miến dong Cao Bằng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Việc phát triển thương hiệu riêng biệt, nâng cấp hệ thống truy xuất nguồn gốc bằng mã QR và đẩy mạnh truyền thông sẽ là những bước đi thiết thực, vững chắc để đưa sản phẩm "miến sạch vùng cao" này đến gần hơn với người tiêu dùng trong nước và quốc tế, khẳng định vị thế của một đặc sản Việt Nam trên bản đồ ẩm thực thế giới.
