Lễ Đại Phan Vân Đồn: Leo dao chân trần, nhảy than cầu khởi vận

Leo dao, nhảy than – nghi lễ thử thách và thanh lọc

Giữa không khí lễ hội đầu xuân vùng Đông Bắc, Đại Phan của người Sán Dìu tại Vân Đồn nổi bật bởi sắc thái riêng biệt. Đây là nghi lễ cầu an, cầu phúc, cầu mưa thuận gió hòa, gắn với quan niệm “khởi vận” của cả cộng đồng trong năm mới.

Lễ bắt đầu bằng nghi thức dâng hương tại miếu Thành hoàng và dựng cây Thí Phan – trục nối trời, đất và con người, biểu trưng cho việc mở ra một chu kỳ mới, xua điều dữ, đón điều lành.

Điểm đặc biệt nhất là nghi thức leo dao chân trần. Hai cây thang dao được dựng lên, mỗi thang gồm 12 lưỡi dao buộc theo dạng bậc thang. Thang tượng trưng cho bông lúa, dao tượng trưng cho hạt lúa – hình ảnh của sản xuất nông nghiệp và sự sinh sôi. Mười hai lưỡi dao cũng tượng trưng cho 12 tầng trời, 12 thử thách con người phải vượt qua.

Điều đáng nói, tại Trung tâm Văn hóa Thể thao kết hợp Nhà truyền thống dân tộc Sán Dìu ở Đặc khu Vân Đồn, những lưỡi dao sử dụng trong nghi lễ là dao thật, tương đối sắc. Đây là loại dao rựa mà người dân vùng cao thường mang theo khi lên rừng chặt cây. Khác với một số nơi chỉ dùng thanh gỗ tượng trưng, nghi lễ ở đây vẫn giữ nguyên tính chất nguyên bản. Nếu là người bình thường, hẳn không ai dám đặt chân lên phần lưỡi sắc lạnh ấy.

Trước khi leo, nghệ nhân làm lễ xin phép thần linh, cầu mong sự che chở. Khi bước chân trần lên từng lưỡi dao, họ giữ thăng bằng trên những sợi dây lạt buộc thô sơ. Không có lớp bảo hộ, không có kỹ xảo. Đó là bản lĩnh, sự tập trung và niềm tin tuyệt đối.

Khi lên tới đỉnh thang, nghệ nhân vẩy thóc, gạo xuống dưới để người dân đón lấy, tượng trưng cho lộc trời ban, cho mùa màng no đủ.

Đêm xuống, nghi lễ tiếp tục với phần đi trên than hồng. Lửa được xem là yếu tố thiêng liêng có khả năng thanh tẩy. Bước qua than đỏ rực bằng chân trần không nhằm phô diễn sự liều lĩnh mà mang ý nghĩa gột rửa điều cũ, vượt qua thử thách để bước vào năm mới nhẹ nhõm và mạnh mẽ hơn.

Giữ bản sắc để phát triển bền vững

Bên cạnh phần lễ là các hoạt động gói bánh chưng gù, làm bánh bạc đầu, chuẩn bị mâm cỗ truyền thống. Mỗi lễ vật gửi gắm lời chúc no đủ, trường thọ, gia đình hòa thuận. Phong tục không chỉ được duy trì mà còn được cộng đồng chủ động truyền dạy cho thế hệ trẻ.

Trao đổi với phóng viên, ông Đào Văn Vũ, Phó Chủ tịch UBND đặc khu Vân Đồn, cho biết địa phương xác định bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa là nhiệm vụ lâu dài. Đặc khu đang xây dựng đề án gìn giữ các giá trị truyền thống của người Sán Dìu, tập trung đầu tư cho văn hóa, thể thao nhằm bảo tồn vũ điệu dân gian, tiếng nói và chữ viết.

Theo ông Vũ, thời gian tới Vân Đồn sẽ phát triển du lịch văn hóa gắn với các lễ hội truyền thống, tăng cường kết nối với các hãng lữ hành để xây dựng sản phẩm trải nghiệm đặc trưng, giúp du khách hiểu sâu hơn về văn hóa bản địa. Đồng thời, chính quyền tiếp tục hỗ trợ các câu lạc bộ làm bánh truyền thống và đồng hành cùng hoạt động cộng đồng.

Trong bối cảnh nhiều lễ hội có nguy cơ bị thương mại hóa, Đại Phan vẫn giữ được cốt cách riêng nhờ sự tham gia thực chất của người dân và định hướng bảo tồn rõ ràng từ địa phương. Đây không chỉ là lễ cầu nguyện đầu năm mà còn là biểu tượng văn hóa đặc sắc, bền bỉ trong hành trình gìn giữ bản sắc của người Sán Dìu.