Giờ đây, người trẻ không chỉ học cách tiếp nhận thông tin mà còn phải học cách tự "miễn dịch", phản biện và tự bảo vệ mình trước những dòng chảy thông tin độc hại.

Tạo ra giá trị thật từ thế giới "ảo"

"Công dân số" không chỉ tiêu thụ thông tin mà còn tạo ra các nội dung có giá trị, lan tỏa các câu chuyện đẹp. Họ sử dụng kỹ năng số để giải quyết các vấn đề thực tế như thủ tục hành chính công, học tập, làm việc, kinh doanh trực tuyến…

Tưởng như là những trang mạng xã hội "ảo" nhưng các bạn trẻ đã tạo ra những giá trị thật, mang đến cuộc sống tốt hơn trước những số phận thiệt thòi.

Bạn Nguyễn Thị Tâm (Hà Nội) hay đăng bài xin quần áo trên Facebook nhằm gửi tặng các em nhỏ và bà con ở vùng cao.

Nhìn lại hành trình gần 10 năm làm công việc thầm lặng trên, điều Tâm trân quý nhất không chỉ là những bộ quần áo được trao đi, mà là sức mạnh của sự kết nối và sẻ chia từ biết bao tấm lòng, mang đến niềm vui thiết thực cho mọi người.

Ít ai biết, trong đại dịch COVID-19, nhiều người đã trở thành "công dân số" tích cực khi lan tỏa thông tin chính xác, góp phần nâng cao ý thức và hạn chế tin giả.

Đồng thời, các hoạt động gây quỹ và hỗ trợ trực tuyến cho thấy hành động trên mạng có thể mang lại giá trị thiết thực ngoài đời.

Các hoạt động tình nguyện được lan tỏa qua mạng xã hội đã thu hút sự quan tâm, tạo ra nhiều mô hình sáng tạo, hiệu quả và góp phần lan tỏa giá trị nhân văn.

Đơn cử, Fanpage "Cơm 5000 Hà Nội" đăng định kỳ thông tin phát cơm miễn phí vào Chủ Nhật và bài viết lan tỏa tinh thần vì cộng đồng của các bạn trẻ.

Các thành viên đăng bài hàng tuần; Thiết kế hình ảnh cho các bài đăng trên page, hay chỉnh sửa video, thiết kế standee đặt tại các điểm phát cơm, thiết kế lì xì-backdrop và các sản phẩm in ấn khác.

Nhóm sinh viên trường Đại học Quốc gia Hà Nội cũng đang góp phần tạo nên những giá trị thật từ "thế giới ảo" khi làm quản trị trang Fanpage "Câu lạc bộ sinh viên tự nguyện" với nhiều hoạt động như Bán hàng gây quỹ; Trao tặng học bổng cho học sinh, sinh viên nghèo... thu hút người theo dõi và tương tác trang ngày càng tăng.

Sự ra đời của Nghị quyết 57, phát huy tinh thần tiên phong, sáng tạo của tuổi trẻ tại các tỉnh/TP. Như tại Tỉnh đoàn Hà Tĩnh, xác định chuyển đổi số là một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong công tác Đoàn và phong trào thanh thiếu nhi.

Vì vậy, hoạt động số của tuổi trẻ Hà Tĩnh đã tạo ra một hệ giá trị kép, tác động trực tiếp đến chất lượng sống của nhân dân và năng lực cốt lõi của lực lượng Đoàn viên.

Theo đại diện Tỉnh Đoàn Hà Tĩnh, chuyển đổi số của Đoàn được đong đếm bằng nhiều hoạt động cụ thể.

Tiêu biểu là Dự án "Tô màu ký ức" - ứng dụng AI phục dựng thành công hơn 200 di ảnh liệt sĩ và trao lại ảnh màu sắc nét cho thân nhân của liệt sĩ.

Còn tại Hà Nội, theo chia sẻ từ cán bộ Thành Đoàn, các tổ chức Đoàn - Hội đẩy mạnh tình nguyện từ xa, tình nguyện trực tuyến như gia sư trực tuyến cho trẻ em nghèo, livestream bán sản phẩm cho nông dân, khám bệnh từ xa… Ngoài ra, Thành Đoàn còn tạo môi trường để người trẻ rèn luyện, cống hiến, góp phần phụng sự quê hương, đất nước.

Thực tế, "công dân số" không chỉ là người sử dụng Internet mà còn biết hành động có trách nhiệm trên không gian mạng, để tạo ra giá trị tích cực cho xã hội.

Trong thời đại công nghệ phát triển mạnh mẽ, mỗi lượt chia sẻ, mỗi bình luận hay mỗi thông tin đăng tải đều có thể ảnh hưởng đến cộng đồng.

Tự "miễn dịch" trên môi trường mạng

Có thể thấy được, "công dân số" còn thể hiện vai trò của mình trong việc đấu tranh với những điều tiêu cực.

Khi ranh giới giữa thật – giả ngày càng mong manh, bản lĩnh số và trách nhiệm công dân trên không gian mạng trở thành "lá chắn" cần được rèn luyện mỗi ngày.

Trong bối cảnh đó, khả năng "miễn dịch" với thông tin độc hại trở thành một dạng bản lĩnh.

Theo anh Đỗ Nhật Phong (chuyên gia công nghệ tại Hà Nội), để không chỉ là "sống sót" mà còn làm chủ được môi trường mạng, người trẻ phải luôn để chế độ cảnh giác "không tin bất kỳ ai".

Đặc biệt, đừng bao giờ mặc định một đường link từ bạn bè hay một email từ ngân hàng là an toàn, mà hãy luôn đặt câu hỏi: Tại sao họ cần thông tin này?

Tại sao họ gửi cái này cho mình lúc này? "Bảo vệ mình trên không gian mạng không phải là 'tránh xa Internet', mà là sử dụng nó một cách thông minh, có ý thức và có giới hạn" – anh Phong cho hay.

Bạn Nguyễn Thị Thương (du học sinh ngành Khoa học Luật tại Liên bang Nga) đã từng bị kẻ xấu mạo danh để nhắn tin cho gia đình, yêu cầu chuyển tiền.

Sự việc xảy ra khiến gia đình Thương rất lo lắng và hoang mang, bởi những tin nhắn được gửi đi có nội dung khẩn cấp, tạo cảm giác như Thương đang gặp nguy hiểm thực sự.

Rất may sau đó, nhờ gia đình Thương xác minh lại thông tin nên đã kịp thời phát hiện dấu hiệu bất thường và không thực hiện chuyển tiền.

Từ đây, Thương đúc kết thành bài học lớn về việc bảo mật thông tin cá nhân cũng như cảnh giác trước các hình thức lừa đảo ngày càng tinh vi trên không gian mạng.

Để bảo vệ bản thân trên môi trường số, Thương cho rằng, mỗi người cần tự ý thức trách nhiệm của mình khi tham gia không gian số, biết kiểm chứng thông tin, ứng xử văn minh và lan tỏa những giá trị tốt đẹp.

Như lời của Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu (chuyên gia tội phạm học, Bộ Công an): Sinh ra và lớn lên trong thời đại bùng nổ công nghệ, thanh niên hôm nay là thế hệ tiếp cận nhanh nhất với internet, mạng xã hội và các nền tảng số.

Với sự năng động, sáng tạo và khả năng thích ứng cao, người trẻ đang trở thành lực lượng tiên phong trong công cuộc chuyển đổi số của đất nước.

Tuy nhiên, chính môi trường số rộng mở ấy cũng đặt ra không ít thách thức đối với thanh niên.

Chính vì vậy, thanh niên là nhóm đối tượng dễ bị tác động bởi những thông tin xấu độc, sai lệch trên không gian mạng.

Bởi ở lứa tuổi đang hoàn thiện nhân cách, người trẻ luôn có nhu cầu khẳng định bản thân, thích khám phá những điều mới lạ và muốn thể hiện sự khác biệt.

Chính tâm lý đó khiến nhiều bạn trẻ dễ tin vào những thông tin được khoác lên "vỏ bọc" bí mật, độc quyền hay "sự thật bị che giấu".

Hiện nay, mạng xã hội không chỉ là nơi chia sẻ thông tin mà còn trở thành môi trường để tin giả, tin xuyên tạc lan truyền với tốc độ chóng mặt.

Nhiều tài khoản cá nhân lợi dụng sự thiếu kiểm chứng của người dùng để đăng tải nội dung sai sự thật nhằm câu like, câu view, thậm chí vu khống, bôi nhọ người khác.

Đáng lo ngại hơn, công nghệ AI và Deepfake đang bị một số đối tượng sử dụng như công cụ lừa đảo. Có những trường hợp dù gọi video để xác minh vẫn bị đánh lừa bởi khuôn mặt và giọng nói đã bị giả mạo.

Không chỉ vậy, nhiều mâu thuẫn trên mạng xã hội tưởng như nhỏ nhặt cũng có thể dẫn đến hậu quả lớn.

Một lời bình luận ác ý, một nút "phẫn nộ" hay thông tin sai lệch về người khác có thể trở thành nguyên nhân dẫn đến bạo lực học đường hoặc xung đột ngoài đời thực.

Bởi vậy, theo Tiến sĩ Đào Trung Hiếu, điều quan trọng nhất với thanh niên trong thời đại số là phải trang bị cho mình "bộ lọc" thông tin.

Mỗi người trẻ cần học cách kiểm chứng trước khi tin, suy nghĩ trước khi chia sẻ và ứng xử có trách nhiệm trên mạng xã hội.

Khi biết "lấy cái đẹp dẹp cái xấu", lan tỏa những điều tích cực, thanh niên sẽ không chỉ là người sử dụng công nghệ, mà còn trở thành lực lượng xây dựng một không gian mạng lành mạnh, an toàn và nhân văn hơn.

Hành lang pháp lý cho thế hệ thanh niên số

Bởi vậy, để có một hành lang pháp lý an toàn trang bị cho thế hệ thanh niên, theo Luật sư Hoàng Văn Hà (Công ty Luật ARC Hà Nội, trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Luật An ninh mạng 2018 đã xác lập các hành vi bị nghiêm cấm trên không gian mạng, đặc biệt tại Điều 8, như hành vi đăng tải thông tin sai sự thật, xâm phạm danh dự, nhân phẩm tổ chức, cá nhân.

"Pháp luật chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được chuyển hóa thành ý thức tự giác tuân thủ của mỗi công dân, đặc biệt là thế hệ trẻ."

— Luật sư Hoàng Văn Hà

Công ty Luật ARC Hà Nội

Đồng thời, Nghị định 356/2025/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân, tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về quyền của chủ thể dữ liệu và trách nhiệm của tổ chức, cá nhân trong xử lý dữ liệu cá nhân theo hướng chặt chẽ, phù hợp với thực tiễn phát triển công nghệ.

Tuy nhiên, trước sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo và nền tảng số xuyên biên giới, cần sớm bổ sung: Cơ chế kiểm soát thuật toán, minh bạch dữ liệu; Trách nhiệm pháp lý rõ ràng đối với các nền tảng công nghệ nước ngoài hoạt động tại Việt Nam.

Về thúc đẩy đổi mới sáng tạo, các văn bản như Luật Doanh nghiệp 2020 và Luật Giao dịch điện tử 2023 đã mở rộng hành lang pháp lý cho khởi nghiệp và giao dịch số.

Vì vậy, cần thiết lập cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho các mô hình kinh doanh mới, giúp thanh niên có cơ hội thử nghiệm sáng tạo mà không bị ràng buộc quá sớm bởi các quy định truyền thống.

Ngoài ra, về chế tài, pháp luật hiện hành đã có quy định tương đối đầy đủ.

Cụ thể, Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi 2017 quy định xử lý hình sự đối với hành vi đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, trong khi Nghị định 15/2020/NĐ-CP quy định xử phạt hành chính.

Tuy nhiên, cần nâng cao hiệu quả thực thi, đặc biệt là cơ chế xử lý nhanh các nội dung vi phạm trên môi trường mạng.

Luật sư Hà cho rằng yếu tố quan trọng không kém là giáo dục pháp luật số.

Pháp luật chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được chuyển hóa thành ý thức tự giác tuân thủ của mỗi công dân, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Về trách nhiệm pháp lý, thanh niên cần nhận thức rõ rằng: Hành vi đăng tải, chia sẻ thông tin sai sự thật có thể bị xử phạt theo Nghị định 15/2020/NĐ-CP; Trường hợp nghiêm trọng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Về trách nhiệm đạo đức, việc sử dụng mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo cần dựa trên nguyên tắc: Tôn trọng sự thật; Tôn trọng quyền riêng tư; Không lợi dụng công nghệ để trục lợi hoặc gây tổn hại cho người khác. Đồng thời, quyền tự do ngôn luận phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật, không thể bị lạm dụng.

Ở góc độ tích cực, thanh niên cần phát huy vai trò: Lan tỏa thông tin chính xác, hữu ích; Phản biện các thông tin sai lệch; Góp phần xây dựng môi trường mạng lành mạnh, văn minh.

Kỷ nguyên số mở ra cơ hội lớn để thanh niên Việt Nam khẳng định vai trò tiên phong trong đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, cần có sự kết hợp hài hòa giữa: Hệ thống pháp luật hiện đại, thích ứng với công nghệ; Ý thức tuân thủ pháp luật và đạo đức số của thanh niên; Năng lực làm chủ công nghệ gắn với trách nhiệm xã hội.

Duy Khương - Hoa Tiên - Phạm Duy- Nguyễn Xinh

Mời độc giả đón đọc Kỳ 4: Tuổi trẻ dẫn dắt "kỷ nguyên số"