Kiến tạo không gian phát triển mới cho báo chí

Vai trò không thể thay thế của báo chí cách mạng

Trải qua hơn một thế kỷ đồng hành cùng dân tộc, báo chí cách mạng Việt Nam luôn khẳng định vai trò là lực lượng xung kích trên mặt trận tư tưởng - văn hóa, là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với Nhân dân. “Báo chí ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là báo chí cách mạng…”. Quy định này tại Luật Báo chí 2025 đã khẳng định rõ vị thế, vai trò và tính cách mạng của báo chí. Từ những tờ báo in thủ công ở chiến khu cách mạng đến những cơ quan báo chí đa phương tiện ngày nay, báo chí Việt Nam không ngừng đổi mới để hoàn thành sứ mệnh của mình trong từng giai đoạn lịch sử.

“Báo chí cách mạng Việt Nam đã và đang thực hiện tốt sứ mệnh cao cả - kiến tạo niềm tin, xây dựng đồng thuận, lan tỏa khát vọng phát triển, góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng một nước Việt Nam hùng cường, thịnh vượng, hạnh phúc trong kỷ nguyên mới” - Tổng Bí thư Tô Lâm (nay là Tổng Bí thư, Chủ tịch nước) nhấn mạnh khi phát biểu tại Lễ kỷ niệm 100 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/1925 - 21/6/2025). Thông điệp ấy không chỉ khẳng định vị trí đặc biệt của báo chí cách mạng mà còn đặt ra những yêu cầu mới trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới.

Có thể nói, chưa bao giờ báo chí có nhiều cơ hội phát triển như hiện nay. Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, các nền tảng số và mạng xã hội đang mở ra những phương thức sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin hoàn toàn mới. Nhưng đi cùng cơ hội là những thách thức chưa từng có: sự cạnh tranh quyết liệt của các nền tảng xuyên biên giới, tình trạng tin giả, áp lực doanh thu và những vấn đề pháp lý phát sinh trong môi trường số…

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đối với báo chí không chỉ là đưa tin nhanh hơn, nhiều hơn mà phải khẳng định giá trị cốt lõi bằng khả năng kiểm chứng, trách nhiệm xã hội và sức mạnh kiến tạo niềm tin. Để báo chí phát huy vai trò tiên phong trên mặt trận tư tưởng - văn hóa, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy lãnh đạo, quản lý báo chí theo hướng kiến tạo môi trường hoạt động thuận lợi; đồng thời tiếp tục thể chế hóa chủ trương của Đảng và hoàn thiện hệ thống pháp luật về báo chí bảo đảm đồng bộ, minh bạch, hiện đại và hiệu quả.

Thể chế mở đường cho báo chí số

Những năm gần đây, chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc phương thức hoạt động của báo chí. Từ mô hình truyền thống, các cơ quan báo chí ngày nay đang chuyển mạnh sang tòa soạn hội tụ, sản xuất và phân phối nội dung đa nền tảng. Hoạt động báo chí không còn giới hạn trong phạm vi báo in, phát thanh hay truyền hình mà đã mở rộng mạnh mẽ trên không gian mạng, với tốc độ lan tỏa và khả năng tiếp cận công chúng ngày càng sâu rộng.

Sự thay đổi ấy đòi hỏi một khuôn khổ pháp lý mới tương thích với thực tiễn phát triển. Luật Báo chí năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 được xem là bước tiến quan trọng trong việc thể chế hóa chủ trương của Đảng về xây dựng nền báo chí chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại.

Điểm đáng chú ý là nhiều quy định mới của Luật không chỉ nhằm giải quyết những bất cập phát sinh trong thực tiễn mà còn mở rộng không gian phát triển cho các cơ quan báo chí. Mô hình cơ quan báo chí chủ lực đa phương tiện lần đầu tiên được xác lập rõ ràng trong luật với cơ chế hoạt động và tài chính phù hợp. Các cơ quan báo chí được phát triển đa dạng sản phẩm báo chí, tăng cường liên kết trong hoạt động báo chí, từng bước hình thành các hệ sinh thái truyền thông hiện đại, nâng cao năng lực cạnh tranh và thích ứng với yêu cầu của kỷ nguyên số.

Bên cạnh việc xây dựng chiến lược phát triển và quản lý hệ thống báo chí, Nhà nước tiếp tục đầu tư có trọng tâm, trọng điểm cho các lĩnh vực quan trọng. Đặc biệt là thực hiện cơ chế giao nhiệm vụ, đặt hàng, đấu thầu và và hỗ trợ cước vận chuyển, chi phí đăng tải… để báo chí phục vụ nhiệm vụ chính trị, quốc phòng, an ninh, văn hóa, truyền thông chính sách… Qua đó khẳng định vai trò đồng hành của Nhà nước trong quá trình chuyển đổi số và phát triển bền vững của báo chí.

Một điểm đột phá của Luật Báo chí 2025 là mở rộng không gian phát triển của báo chí trong môi trường số. Không chỉ tạo cơ sở pháp lý cho các kênh nội dung của cơ quan báo chí trên không gian mạng, Luật còn đặt nền móng cho việc xây dựng nền tảng số báo chí quốc gia, hạ tầng dữ liệu báo chí số và phát triển nguồn nhân lực chuyển đổi số báo chí, đồng thời cho phép cơ quan báo chí tích hợp các dịch vụ trực tuyến phù hợp trên nền tảng của mình.

Cùng với đó, việc bổ sung các nguồn thu mới như khai thác bản quyền đọc ứng dụng tác phẩm báo chí, hoạt động tài chính, vốn góp vào doanh nghiệp, thu từ người có nhu cầu đăng bài nghiên cứu khoa học… cho thấy Luật đã tháo gỡ những “điểm nghẽn” về kinh tế báo chí, mở ra cơ hội đa dạng hóa nguồn thu, giảm sự phụ thuộc vào quảng cáo truyền thống.

Không chỉ quản lý mà còn kiến tạo

Nếu Luật Báo chí 2025 tạo ra nền tảng pháp lý mới cho hoạt động báo chí thì các văn bản hướng dẫn thi hành đang tiếp tục cụ thể hóa tư duy kiến tạo phát triển mà Đảng và Nhà nước đã xác định.

Một bước tiến quan trọng là 2 Nghị định hướng dẫn thi hành Luật Báo chí 2025 sẽ có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đồng bộ với thời điểm có hiệu lực của Luật, bảo đảm không có “khoảng trống” pháp lý khi Luật có hiệu lực. Theo lãnh đạo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VH,TT&DL), 3 Thông tư cũng đã được Bộ chuẩn bị sẵn sàng để ký ban hành ngay khi các Nghị định của Chính phủ được ban hành.

Lãnh đạo Bộ VH,TT&DL cho hay, một trong những điểm đáng chú ý tại các Nghị định hướng dẫn là lần đầu tiên văn bản dưới luật quy định quyền tác nghiệp của báo chí được bảo đảm bằng những cơ chế cụ thể hơn. Việc quy định rõ thời gian và trách nhiệm trả lời báo chí của các cơ quan, tổ chức không chỉ nâng cao tính minh bạch của hoạt động công vụ mà còn góp phần bảo vệ quyền tiếp cận thông tin của báo chí và người dân. Đây là cơ chế pháp lý bảo vệ quyền tiếp cận thông tin của báo chí mạnh mẽ nhất từ trước đến nay.

Đặc biệt, lần đầu tiên việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động báo chí được khuyến khích và định hướng bằng các quy định pháp lý cụ thể. Điều này cho thấy thể chế đang từng bước theo kịp sự phát triển của công nghệ, đồng thời tạo chỗ dựa pháp lý cho các tòa soạn trong quá trình chuyển đổi số.

Cùng với hoàn thiện hành lang pháp lý, Bộ VH,TT&DL đang phối hợp với các cơ quan liên quan xây dựng Chiến lược phát triển và quản lý hệ thống báo chí đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Trọng tâm của chiến lược là phát triển nguồn lực, hoàn thiện cơ chế tài chính, đầu tư hạ tầng kỹ thuật và nâng cao năng lực công nghệ, qua đó tạo nền tảng để báo chí phát triển chuyên nghiệp, hiện đại và chủ động thích ứng với sự phát triển của các công nghệ số mới.

Cơ hội rất lớn, yêu cầu rất cao

Mới đây, phát biểu tại buổi gặp mặt 101 nhà báo tiêu biểu đoạt Giải Báo chí Quốc gia qua các năm, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chia sẻ, đất nước ta đang bước vào một giai đoạn phát triển mới. Cơ hội rất lớn, nhưng yêu cầu đặt ra cũng rất cao. Vai trò của báo chí cách mạng càng quan trọng. Báo chí phải giữ vững bản lĩnh chính trị, nâng cao chất lượng thông tin, lắng nghe đời sống, nói đúng sự thật, nói trúng vấn đề và nói bằng trách nhiệm với Đảng, với Nhà nước, với Nhân dân.

Trong môi trường truyền thông số, báo chí càng phải giữ chuẩn mực. Không chạy theo sự dễ dãi, không khai thác nỗi đau để câu khách, không biến những câu chuyện riêng tư thành “món hàng” tiêu thụ. Báo chí phải làm cho xã hội bình tĩnh hơn, tử tế hơn, có niềm tin hơn vào những điều tốt đẹp.

Thực hiện được yêu cầu đó, báo chí cần đổi mới mạnh mẽ tư duy làm nghề. Nhưng thách thức lớn nhất của báo chí trong kỷ nguyên số không chỉ là công nghệ, mà là khả năng thích ứng của thể chế trước những thay đổi của thực tiễn. Một hành lang pháp lý đồng bộ, minh bạch và hiện đại sẽ tạo điều kiện để báo chí đổi mới mô hình hoạt động, phát triển kinh tế báo chí, làm chủ công nghệ và thực hiện tốt hơn sứ mệnh của mình.

Hoàn thiện cơ sở pháp lý vì thế không chỉ là yêu cầu khách quan của quá trình chuyển đổi số, mà là nền tảng chiến lược để xây dựng một nền báo chí chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại, đồng hành cùng đất nước trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.