Không thu hồi đất đối với những đoạn chưa quyết định đầu tư, tránh ảnh hưởng kéo dài đến quyền, lợi ích và đời sống của người dân

Sáng 12/8, tại Nhà Quốc hội, dưới sự điều hành của Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, Quốc hội thảo luận ở hội trường về chủ trương đầu tư Dự án đầu tư xây dựng đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội; việc điều chỉnh chủ trương đầu tư Dự án đầu tư xây dựng tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng.

Dẫn nguồn thông tin từ Cổng thông tin Điện tử Quốc hội, tại phiên họp sáng nay thảo luận về chủ trương đầu tư Dự án đầu tư xây dựng đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội, nhiều Đại biểu đã bày tỏ quan điểm nhằm đóng góp ý kiến quan trọng cho nội dung này.

Đóng góp ý kiến về việc bố trí vốn thực hiện dự án, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn – Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng băn khoăn là việc bố trí theo nguyên tắc nào để phần vốn đã bỏ ra sớm phát huy hiệu quả. Do vậy, đại biểu đề nghị bổ sung tại điểm b khoản 5 Điều 2 nguyên tắc ưu tiên vốn theo đoạn tuyến có khả năng hoàn thành, khai thác độc lập, đồng bộ giữa giải phóng mặt bằng và xây lắp, tránh dàn trải nguồn lực.

Mặt khác, Báo cáo giải trình đã tiếp thu theo hướng Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định điều chỉnh chủ trương đầu tư khi không làm tăng tổng mức đầu tư, còn trường hợp làm tăng thì báo cáo Quốc hội. Nội dung này là xác đáng, nhất là khi tỷ suất nội hoàn của Dự án chỉ khoảng 10,84%, biên hiệu quả không lớn nên đề nghị thể hiện ngay vào khoản 1 Điều 3 của dự thảo.

Ngoài ra, Báo cáo giải trình khẳng định kiên quyết không thu hồi đất khi chưa xác định được nguồn vốn, tránh để đất hoang hóa, ảnh hưởng đến đời sống người dân.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn hoàn toàn tán thành với quy định này nhưng khoản 4 Điều 2 dự thảo vẫn quy định thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư toàn tuyến một lần theo quy mô quy hoạch, với khoảng 4.011 ha, trong đó 1.776 ha đất trồng lúa, trong khi chỉ khoảng 116 trên 349 km được ưu tiên đầu tư giai đoạn 2026 - 2030.

Hai nội dung này chưa thống nhất nên đề nghị luật hóa cam kết nêu trên vào khoản 4 Điều 2 theo hướng thu hồi đất một lần chỉ áp dụng cho các đoạn đã bố trí vốn, các đoạn còn lại cắm mốc và quản lý quỹ đất theo quy hoạch.

Báo cáo giải trình cũng cho thấy, với mức vốn nhà nước hỗ trợ tối đa 50% sơ bộ tổng mức đầu tư theo Điều 69 Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư thì phương án tài chính không khả thi, để khả thi cần khoảng 79%.

Như vậy, khả năng chuyển đổi hình thức đầu tư trên thực tế rất hạn chế, nhưng thẩm quyền được trao tại khoản 9 Điều 3 lại rất rộng và không kèm tiêu chí giới hạn.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn đề nghị đưa nguyên tắc mà Báo cáo giải trình đã nêu vào khoản 9 Điều 3, kèm điều kiện không thay đổi quy mô và hướng tuyến; trường hợp việc chuyển đổi làm phát sinh tỷ lệ vốn nhà nước vượt giới hạn áp dụng đối với dự án này thì phải báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét.

Đóng góp ý kiến về việc thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư toàn tuyến, tại khoản 4 Điều 2 dự thảo Nghị quyết quy định việc thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư toàn tuyến một lần theo quy mô quy hoạch, trong khi giai đoạn 2026 - 2030 mới ưu tiên đầu tư khoảng 116 km và ngân sách trung ương dự kiến bố trí 59.700 tỷ đồng, đại biểu Lý Thị Lan – Đoàn ĐBQH tỉnh Tuyên Quang cho rằng, Báo cáo giải trình xác định không thu hồi đất khi chưa rõ nguồn vốn nhưng nội dung này chưa được thể hiện rõ trong dự thảo Nghị quyết.

Vì vậy, đại biểu đề nghị quy định rõ việc thu hồi đất phải gắn với tiến độ đầu tư và khả năng bố trí vốn của từng dự án thành phần; không thu hồi đất đối với những đoạn chưa quyết định đầu tư, chưa xác định được nguồn vốn, tránh ảnh hưởng kéo dài đến quyền, lợi ích và đời sống của người dân.

Từ Dự án Vành đai 5, Chính phủ đề xuất 10 nhóm cơ chế, chính sách đặc thù cho dự án, trong đó 8/10 chính sách đã được Quốc hội cho phép áp dụng tại một số dự án trước đây.

Điều này cho thấy phần lớn các cơ chế đang đề xuất không còn là vấn đề riêng của Vành đai 5, mà phản ánh những vướng mắc có tính phổ biến trong quá trình đầu tư các dự án hạ tầng giao thông lớn, nhất là về giải phóng mặt bằng, đất đai, rừng, vật liệu, bãi đổ thải, điều chỉnh quy hoạch, phân cấp thẩm quyền và huy động nguồn lực.

Theo đại biểu Lý Thị Lan , giá trị lớn hơn từ việc Quốc hội xem xét 10 nhóm cơ chế, chính sách cho Vành đai 5 không chỉ là tháo gỡ cho một dự án cụ thể, mà còn là cơ sở thực tiễn để tổng kết, chuẩn hóa và luật hóa những chính sách đã được kiểm nghiệm, qua đó tạo hành lang pháp lý thống nhất, ổn định cho phát triển hệ thống hạ tầng giao thông quốc gia, nhất là các tuyến liên vùng, miền núi và biên giới trong giai đoạn tới.

Nhấn mạnh về hiệu quả của Dự án, Đại biểu Tạ Thị Yên – Đoàn ĐBQH tỉnh Điện Biên nhấn mạnh, đây là dự án hạ tầng chiến lược, có quy mô rất lớn và tác động vượt ra ngoài phạm vi các địa phương có tuyến đi qua.

Tuy nhiên, điều Quốc hội cần quan tâm không chỉ là xây được công trình, mà là làm thế nào để công trình tạo ra hiệu quả phát triển tương xứng với nguồn lực quốc gia bỏ ra.

Theo đại biểu Tạ Thị Yên, việc đầu tư xây dựng đường Vành đai 5 cần tiếp cận như những hành lang phát triển, không chỉ là những tuyến giao thông. Nếu chỉ nhìn đây là một tuyến vành đai dài khoảng 349 km thì chưa đầy đủ.

Giá trị lớn nhất của tuyến nằm ở khả năng kết nối các cao tốc hướng tâm, phân luồng giao thông từ xa, kết nối các trung tâm sản xuất, logistics, cảng biển, cảng hàng không và mở thêm không gian phát triển.

Hiệu quả của tuyến cần được nhìn từ khả năng mở rộng cơ hội tiếp cận Vùng Thủ đô và các đầu mối kinh tế lớn cho khu vực trung du, miền núi phía Bắc và các địa bàn phía Tây.

Vì vậy, khi xác định thứ tự ưu tiên đầu tư, ngoài lưu lượng và khả năng cân đối vốn, cần tính đến hiệu quả kết nối liên vùng và khả năng mở không gian phát triển. Tiến độ dự án phải được đặt trên nền tảng khả năng cân đối nguồn lực và hiệu quả cả vòng đời dự án.

Toàn tuyến xây dựng đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội dài khoảng 349 km nhưng giai đoạn 2026 - 2030 mới ưu tiên khoảng 116 km. Trong điều kiện nguồn lực có hạn, đại biểu Tạ Thị Yên cho rằng, không nên dàn đều vốn theo địa giới hành chính hoặc chiều dài tuyến.

Theo đó, cần ưu tiên đoạn có thể khai thác độc lập, tạo ngay hiệu quả mạng lưới, mở hành lang phát triển mới và đã sẵn sàng về mặt bằng, nguồn vốn. Công tác giải phóng mặt bằng và chuẩn bị nguồn vật liệu cũng cần đi trước một bước, có đầu mối chịu trách nhiệm và mốc tiến độ rõ ràng.

Theo đại biểu Tạ Thị Yên, dự án đầu tư xây dựng đường Vành đai 5 cũng đặt ra nhiều cơ chế đặc thù về thẩm quyền và tổ chức thực hiện. Thực tiễn này cho thấy, Nghị quyết của Quốc hội phải vừa đủ chặt để kiểm soát những nội dung cốt lõi, vừa đủ mở để việc triển khai không bị ách tắc bởi các điều chỉnh kỹ thuật cần thiết.

Vì vậy, Quốc hội không nên quy định quá cụ thể những thông số kỹ thuật còn phải tối ưu trong quá trình khảo sát, thiết kế; nhưng phải giữ quyền quyết định đối với những nội dung làm thay đổi bản chất chủ trương đầu tư như mục tiêu, phạm vi, quy mô cơ bản, tổng mức đầu tư và cơ cấu nguồn lực.

Những điều chỉnh kỹ thuật trong các giới hạn đó nên giao Chính phủ và cơ quan có thẩm quyền chủ động xử lý, gắn với trách nhiệm giải trình, báo cáo và giám sát. Phân cấp chỉ có ý nghĩa khi thẩm quyền đủ rõ để quyết nhanh và trách nhiệm đủ rõ để không đùn đẩy.

Giải trình những ý kiến của các đại biểu, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh nhấn mạnh, dự án đường Vành đai 5 đã được Chính phủ trình Quốc hội tại Tờ trình số 442 ngày 24/7/2026. Tiếp thu giải trình, kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và ý kiến thẩm tra của Ủy ban Kinh tế và Tài chính, tại Báo cáo 441 ngày 24/7/2026, ngày 6/8/2026, Quốc hội đã thảo luận tại Tổ về dự án đường Vành đai 5.

Theo tổng hợp, có 82 ý kiến của các ĐBQH tham gia đóng góp về dự án. Trong đó, có nhiều ý kiến đã nhất trí cao với sự cần thiết đầu tư phạm vi, quy mô, hình thức đầu tư, áp dụng cơ chế chính sách.

Đặc biệt, trên cơ sở các ý kiến phát biểu tại Tổ của các ĐBQH, Bộ Xây dựng đã tiếp thu tối đa các ý kiến đóng góp và hoàn thiện dự án. Tại phiên thảo luận ở hội trường, có 15 ý kiến của ĐBQH tiếp tục tham gia đóng góp vào dự án.

Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh khẳng định, dự án đầu tư xây dựng đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội có vai trò rất quan trọng gắn kết nối vùng, kết nối giữa các đường vành đai, đặc biệt là trong bối cảnh Vành đai 4 đang triển khai.

Chính phủ đã rà soát và đánh giá kỹ lưỡng quá trình nghiên cứu, lập đề xuất chủ trương đầu tư dự án. Dự án đầu tư xây dựng đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội nằm trong chương trình hành động của Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV, đó là tạo đột phá phát triển về kết cấu hạ tầng giao thông.

Theo quy hoạch mạng lưới giao thông vùng thủ đô Hà Nội đã được thông qua, dự án Vành đai 5 được tổ chức dưới mô hình là các trục hướng tâm kết nối với các đường vành đai. Mỗi tuyến vành đai có các vị trí, vai trò, chức năng tổ chức không gian và phát triển giao thông.

Về quy mô đầu tư bảo đảm với tầm nhìn dài hạn, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết, Bộ đã báo cáo theo nhu cầu vận tải từ nay đến năm 2050 thì có liên kết đến 5 phương thức vận tải và kết quả là toàn tuyến tạm thời xây dựng với quy mô là 6 làn xe cao tốc chính, hai bên có hai làn song hành. Như vậy, khi xây dựng xong tuyến đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội có tổng cộng 10 làn xe.

Trên cơ sở những đóng góp ý kiến của các ĐBQH, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết, Bộ Xây dựng sẽ tổng hợp tiếp thu giải trình một số vấn đề trọng tâm mà nhiều ĐBQH quan tâm, cho ý kiến để tiếp tục nghiên cứu, làm rõ chủ trương đầu tư xây dựng dự án.

Phát biểu kết luận phiên họp, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cho biết, qua thảo luận, hầu hết ý kiến của các ĐBQH thống nhất về sự cần thiết ban hành Nghị quyết của Quốc hội, đồng thời đề nghị tiếp tục rà soát hoàn thiện các dự thảo Nghị quyết.

Về chủ trương đầu tư xây dựng đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội, các ĐBQH đánh giá, làm rõ hơn sự cần thiết và hiệu quả đầu tư, nhất là hiệu quả kinh tế- xã hội, quốc phòng, an ninh và hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công, khả năng mở rộng và hình thành các hành lang kinh tế mới.

Rà soát kỹ cơ sở xác định tổng mức đầu tư, xác định, đánh giá tính khả thi của phương án đầu tư, làm rõ cơ cấu nguồn vốn, khả năng cân đối vốn ngân sách Trung ương, ngân sách địa phương và khả năng huy động các nguồn vốn hợp pháp khác.

Tiếp tục rà soát cơ chế chính sách đặc thù cho dự án, bảo đảm chỉ áp dụng đối với những nội dung có căn cứ pháp lý thực tiễn rõ ràng gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát, thanh tra kiểm toán để phòng chống tham nhũng, thất thoát, lãng phí, tiêu cực.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị, ngay sau phiên họp này, Tổng Thư ký Quốc hội, Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội phối hợp với Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính khẩn trương tổng hợp và chuyển đến Chính phủ ý kiến của các ĐBQH cả tại Tổ và hội trường cũng như ý kiến bằng văn bản để chỉ đạo nghiên cứu, tiếp thu hoàn thiện dự thảo Nghị quyết trình Quốc hội xem xét thông qua vào cuối kỳ họp này.