Khi AI “biết luật”, nhưng có thay thế luật sư không?

AI có thể tìm một điều luật trong vài giây, đọc hàng nghìn trang tài liệu, rà soát hợp đồng và đề xuất nhiều hướng lập luận pháp lý.

Khi những công việc từng đòi hỏi nhiều giờ của người làm nghề luật đang được máy móc thực hiện ngày càng nhanh, câu hỏi “AI có thay thế luật sư không?” không còn là chuyện của tương lai.

Tuy nhiên, sự thay đổi lớn hơn có thể nằm ở một câu hỏi khác: khi việc tiếp cận và xử lý kiến thức pháp luật ngày càng dễ dàng, xã hội sẽ thực sự cần điều gì ở một luật sư?.

Câu hỏi ấy càng trở nên đáng suy ngẫm khi Ngày truyền thống Luật sư Việt Nam 10/10 đang cận kề, trong lúc trí tuệ nhân tạo ngày càng bước sâu vào đời sống pháp lý và trở thành một phần của hoạt động nghề nghiệp.

Trao đổi với PV báo Pháp luật Việt Nam, luật sư Mai Thị Thảo (Phó Giám đốc TAT Law Firm) cho rằng: Sẽ là sai lầm nếu nghề luật chỉ nhìn AI như một đối thủ cần đề phòng, bởi điều công nghệ đang tạo ra lớn hơn câu chuyện cạnh tranh giữa con người và máy móc: AI đang làm thay đổi nơi giá trị nghề nghiệp được tạo ra.

Khi những công việc từng tạo ra lợi thế đang trở nên rẻ hơn

Trong một thời gian dài, khả năng nhanh chóng tìm được một quy định, hệ thống hóa hàng trăm trang hồ sơ hay so sánh nhiều điều khoản hợp đồng là lợi thế đáng kể của người làm nghề luật.

AI đang thu hẹp nhanh khoảng cách đó khi có thể hỗ trợ tìm văn bản, tóm tắt tài liệu, rà soát hợp đồng, xác định vấn đề cần kiểm tra và đề xuất nhiều hướng lập luận.

“Nếu giá trị của một luật sư chỉ nằm ở việc tìm điều luật nhanh hơn khách hàng hay soạn một văn bản mẫu, giá trị ấy sẽ ngày càng giảm. AI đang khiến những công việc dựa chủ yếu vào tìm kiếm và xử lý thông tin trở nên nhanh hơn, dễ tiếp cận hơn và rẻ hơn”, luật sư Mai Thị Thảo nhận định.

Tuy nhiên, biết pháp luật và hành nghề luật không phải là một việc. Một quy định có thể được tìm thấy trong vài giây, nhưng việc xác định quy định ấy có thực sự áp dụng cho một vụ việc hay không còn phụ thuộc vào chứng cứ, bối cảnh, mục tiêu của khách hàng và hậu quả của từng lựa chọn.

Đằng sau một bộ hồ sơ có thể là một doanh nghiệp đứng trước nguy cơ mất dự án, một gia đình tranh chấp tài sản hoặc một người đối diện trách nhiệm hình sự; cùng một quy định nhưng lựa chọn phù hợp cho mỗi trường hợp có thể hoàn toàn khác nhau.

AI có thể đề xuất phương án, nhưng ai chịu trách nhiệm về lựa chọn?

Trong thực tiễn hành nghề, câu hỏi khó nhiều khi không phải “pháp luật quy định thế nào?” mà là “trong hoàn cảnh này nên làm gì?”.

Một doanh nghiệp nên khởi kiện hay tiếp tục thương lượng, một chứng cứ nên được sử dụng ở thời điểm nào, một bên tranh chấp nên theo đuổi quyền lợi đến cùng hay chấp nhận phương án dung hòa đều là những quyết định không thể giải quyết chỉ bằng việc tìm đúng điều luật.

AI ngày càng có khả năng phân tích dữ liệu, xây dựng kịch bản và chỉ ra ưu, nhược điểm của từng lựa chọn, nhưng đầu ra của công nghệ vẫn phải được kiểm chứng, đặt trong tổng thể chứng cứ và đi qua phán đoán nghề nghiệp trước khi trở thành lời khuyên tác động trực tiếp đến quyền lợi của khách hàng.

“Điểm khác biệt không nằm ở việc AI có thể tạo ra một lời khuyên hay không, bởi công nghệ ngày càng có thể đưa ra những khuyến nghị tốt. Vấn đề là ai kiểm chứng, ai quyết định sử dụng khuyến nghị ấy trong một vụ việc cụ thể và ai chịu trách nhiệm trước khách hàng về quyết định cuối cùng”, luật sư Thảo phân tích.

Chính ở đây xuất hiện một nghịch lý đối với nghề luật: công nghệ càng mạnh, người sử dụng càng có thể xử lý nhiều công việc với tốc độ cao hơn, nhưng trách nhiệm kiểm chứng không vì thế mà giảm đi.

AI có thể hỗ trợ đọc hồ sơ, tìm phương án và phát hiện những vấn đề dễ bị bỏ sót, song đầu ra vẫn có thể chứa thông tin không chính xác, viện dẫn không phù hợp hoặc suy luận dựa trên dữ liệu chưa đầy đủ; bên cạnh đó còn là yêu cầu bảo mật thông tin và dữ liệu khách hàng khi sử dụng các công cụ công nghệ.

Theo luật sư Mai Thị Thảo, vì vậy năng lực của công cụ càng lớn thì trách nhiệm của người sử dụng công cụ càng không thể nhỏ đi. Luật sư có thể giao cho AI một phần công việc nhưng không thể giao luôn trách nhiệm nghề nghiệp, bởi tài liệu do AI hỗ trợ soạn thảo vẫn phải được kiểm tra và chiến lược do AI gợi ý vẫn phải được người hành nghề đánh giá trước khi sử dụng.

Khi “biết luật” không còn là lợi thế

Sự phát triển của AI có thể không làm nghề luật biến mất nhưng chắc chắn đang làm thay đổi tiêu chuẩn của người hành nghề. Khi những công việc tìm kiếm, tổng hợp và soạn thảo theo mẫu ngày càng dễ tự động hóa, giá trị nghề nghiệp sẽ dịch chuyển mạnh hơn sang khả năng xác định đúng vấn đề, đánh giá chứng cứ, xây dựng chiến lược, thương lượng, tranh tụng, dự liệu hậu quả và chịu trách nhiệm về quyết định chuyên môn.

Sự dịch chuyển ấy cũng đặt ra yêu cầu mới đối với đào tạo luật: người luật sư tương lai không chỉ cần hiểu pháp luật mà còn phải biết sử dụng công nghệ, kiểm chứng đầu ra của công nghệ và nhận diện những quyết định không thể phó mặc cho máy móc.

Theo luật sư Mai Thị Thảo, câu hỏi đáng quan tâm vì thế không chỉ là “AI có thay thế luật sư không?”, mà còn là người luật sư sẽ thay đổi như thế nào khi ngày càng nhiều phần việc truyền thống của nghề có thể được máy móc thực hiện.

AI có thể làm cho việc tiếp cận và xử lý kiến thức pháp luật trở nên rẻ hơn, nhưng chính vì vậy, phán đoán và trách nhiệm nghề nghiệp của luật sư sẽ trở nên đắt giá hơn; công nghệ càng mạnh thì yêu cầu đối với năng lực và trách nhiệm của người sử dụng càng phải cao.

Nhìn từ Ngày truyền thống Luật sư Việt Nam 10/10, AI vì thế không chỉ đặt ra câu hỏi về tương lai nghề luật mà còn buộc người hành nghề xác định lại giá trị mình mang đến cho xã hội.

Khi máy móc ngày càng có thể tìm luật nhanh hơn, đọc nhiều hồ sơ hơn và tạo ra nhiều phương án hơn, lợi thế của luật sư sẽ không còn đơn thuần nằm ở lượng thông tin nắm giữ, mà ở khả năng lựa chọn, kiểm chứng và chịu trách nhiệm về những quyết định pháp lý có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích của con người.