Khám phá di tích khảo cổ Cù Lao Rùa

Công đoàn Bộ Tư pháp sinh hoạt chuyên đề tại Khu di tích Đền Hùng

Lạng Sơn: Khó khăn trong khoanh vùng bảo vệ di tích

Lộ diện nhiều hiện vật quý khi kiểm kê di tích tại Hà Nội

Lập hồ sơ Di tích Yên Tử trình UNESCO công nhận là Di sản thế giới

Có tổng diện tích 277 hecta, bao bọc bởi dòng chảy chính của sông Đồng Nai và các nhánh phụ bao trọn cù lao nhập vào dòng chính chảy xuôi về Sài Gòn. Nơi đây mang tên gọi Cù lao Rùa vì trên cù lao này có một đồi nổi giống mu rùa cao 15m so với mặt bằng khu vực, ngoài ra xưa kia trong các hang đá tại đây còn có loài rùa đen và vàng sinh trưởng.

Phóng tầm mắt từ trên cao, tưởng tượng Cù Lao Rùa giống hình rùa thần nổi bồng bềnh giữa dòng sông Đồng Nai. Nếu gọi đồi đá cao (Tân Hội) là đầu rùa, giữa hai đồi có rừng cây (gần bến đò Tân Hội) là cổ rùa, làng Nhựt Thạnh và đồng ruộng Tân Hội là thân rùa thì Cồn Khai Long nhọn lấn ra ngã ba sông Cái được xem là đuôi rùa.

Di tích khảo cổ giá trị

Cù Lao Rùa là di tích được biết đến đầu tiên do các nhà nghiên cứu người Pháp sưu tập, khai quật, công bố từ lâu trong giới khảo cổ học nước ngoài và xếp di tích này vào thời đá mới hậu kỳ.

Qua nhiều lần điều tra, thám sát của các nhà khảo cổ thuộc Việc Khoa học Xã hội vùng Nam bộ. Năm 2003, di tích này được khai quật với qui mô gần 400m2, có 5 hố đào phát hiện nhiều di vật giá trị cao. Kết quả thu được bộ răng voi, 1.254 hiện vật nguyên vẹn bằng đá và đất nung gồm rìu, bàn mài, khuôn đúc, đục các loại, vòng tay, bi gốm, dọi se sợi, gốm tròn, cuốc, dao, và đồ tùy táng; Phục chế được 48 hiện vật gồm Bát bồng, nồi, chậu, đĩa chân cao, tô lớn, âu, hủ.

Sau hơn 100 năm nghiên cứu, đây là lần đầu tiên khảo cổ học phát hiện mộ táng một di tích có niên đại sớm như di tích Cù Lao Rùa. Với phát hiện này, di tích Cù Lao Rùa đã mở ra một hướng tiếp cận mới về táng thức, cơ tầng kinh tế – xã hội của cộng đồng cư dân tiền sử Đông Nam Bộ, góp phần quan trọng trong việc nghiên cứu văn hóa thời tiền sử vùng Đông Nam Bộ.

Giá trị tâm linh, văn hóa lâu đời

Năm 1766, cư dân người Việt từ vùng Ngũ Quảng do chiến tranh khốc liệt, chạy trốn truy đuổi của chính quyền phong kiến đã vượt biển, ngược dòng sông đến Cù Lao Rùa lập nghiệp. Sau đó có một số người Hoa (họ Ôn, Đường, Dương), đã sang Đại Việt, cùng với lưu dân người Việt khai phá đất Cù Lao trồng cây, cấy lúa dọc mé sông.

Vào năm 1848, khi cuộc sống ổn định, nhân dân đóng góp tiền lập đình thần ở 2 làng Tân Hội và Nhựt Thanh. Năm 1851, vua Tự Đức có sắc phong đình thần Thạnh Hội, thờ thần hoàng bổn cảnh, nhớ ơn người có công khai phá, bảo vệ vùng đất Cù Lao.

Đình thần ghi dấu kiến trúc của người Việt, qua những bức phù điêu sơn thủy, với hình tượng “Cá Hóa Rồng” gợi nhớ về phong cảnh quê hương cũ và mong ước cuộc sống thánh thiện nơi đất mới. Cổng tam quan của đình đắp nổi hình hổ chầu, voi phục với hoài bão bắt thú dữ phải thần phục con người và tăng thêm uy lực thần linh.

Tại đình có nhà túc làm nơi nghỉ ngơi của vua quan khi du hành, dán các bố cáo, công văn của chính quyền, quan viên địa phương hội họp bàn bạc việc làng, lễ hội. Cứ vào ngày sóc (mồng một) và vọng (rằm), người dân tụ tập tại nhà túc để nghe tuyên đọc các mệnh lệnh của chính quyền, quy ước của làng.

Trên đất Cù Lao xưa còn thờ Bà Đại càn quốc gia Nam hải. Theo các vị bô lão, Bà là chánh hậu Vua Hùng sinh được 1 con trai. Nhưng do chế độ phong kiến hình thành, mâu thuẫn quyền lực nảy sinh, bọn gian thần hãm hại đày mẹ con bà ra đảo xa, trên đường đi bị một trận cuồng phong đắm thuyền. Dân chài đã vớt xác hai mẹ con bà chôn cất và lập miếu thờ. Người dân tin rằng bà hiển linh, phù hộ cho dân chài đánh bắt nhiều cá.

Hàng năm vào ngày mười sáu tháng chạp, dân làng có mặt tại đình thần và các nhà vuông dự lễ. Lễ hội miếu Bà Đại càn quốc gia Nam hải, thường có “múa bóng”, tái hiện cảnh vượt biển xưa, và nhà khảo cứu lịch sử Phan Kế Bính đã từng nhận xét : “Múa bóng lễ hội cúng Bà còn đẹp hơn khiêu vũ của các bà đầm bên Tây”.

Lịch sử hào hùng

Tuy cách biệt với đất liền và bị quân giặc thường đánh phá ác liệt, nhưng suốt hai thời kỳ kháng chiến Cù Lao Rùa vẫn là pháo đài, hiên ngang chống giặc. Trước Cách mạng tháng 8/1945 và trong kháng chiến, nhiều thanh niên đã giác ngộ đi theo cách mạng, tham gia bộ đội, và trở thành những sĩ quan, cán bộ trung cao cấp của Đảng, Nhà nước và quân đội.

Vừa qua, Thạnh Hội được Đảng và Nhà nước tôn vinh 3 bà Mẹ Việt Nam anh hùng, công nhận 74 liệt sĩ, người có công với nước. Một trong số đó có đại tá, anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân Trần Công An, vào năm 1948 ông đã gan dạ dùng mìn đánh sập hệ thống tháp canh bằng bê tông cốt sắt của Pháp ở cầu Bà Kiên, mở ra chiến thuật đánh đặc công của quân đội ta.

Đất Cù Lao còn sớm khơi dậy tinh thần thượng võ của dân tộc. Từ năm 1912, làng Nhựt Thạnh đã nổi tiếng với đội ghe đua. Ghe được đóng bằng gỗ tốt, sơn son thếp vàng. Mũi ghe nổi lên hình chim phụng, cắm cờ nheo. Đằng lái, phấp phới cờ vuông, giữa đỏ rực, xung quanh vàng, tua xanh sặc sỡ. Mỗi lần đua, cổ động viên đánh phèn la, trống hò reo náo nhiệt. Nhiều cuộc đua, đội ghe Nhựt Thạnh thường được giải cao. Ngoài ra, vào các dịp lễ hội, đón tết, vui xuân thường tổ chức đấu võ đài, cờ tướng...ơ

Qua đó cho thấy di tích Cù Lao Rùa cung cấp những tư liệu mới về lịch sử văn hoá cổ Bình Dương nói riêng và cả Đông Nam Bộ nói chung, góp phần gìn giữ được các di sản văn hoá, nhất là văn hoá cổ – truyền thống Đông Nam Bộ và của Việt Nam. Chẳng những là di tích văn hóa lịch sử nổi tiếng, Cù Lao Rùa còn là một trong 30 danh thắng của Nam Bộ.