Hội thảo khoa học quốc tế đánh giá toàn diện Quần thể Tam Chúc - Vân Long

Dự Hội thảo có: lãnh đạo tỉnh Ninh Bình, đại diện các sở, ban, ngành, các địa phương trong vùng di sản; Ban Chỉ đạo xây dựng Hồ sơ Tam Chúc-Vân Long; các chuyên gia, nhà khoa học trong nước và quốc tế…

Phát biểu khai mạc Hội thảo, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Ninh Bình, ông Trần Song Tùng cho biết: Quần thể Tam Chúc - Vân Long là một không gian di sản đặc biệt, nơi thiên nhiên, cảnh quan và văn hóa, tâm linh hòa quyện hài hòa, tiêu biểu cho vùng karst nhiệt đới ở rìa phía Nam đồng bằng sông Hồng. Với hệ thống núi đá vôi, thung lũng karst, đất ngập nước và mặt nước liên thông, khu vực này vẫn bảo tồn được tính toàn vẹn cao của các quá trình hình thành và kiến tạo địa chất, địa mạo, hệ sinh thái và thủy văn, tạo nên một cảnh quan độc đáo, giàu giá trị khoa học và thẩm mỹ.

Đặc biệt, khu vực Tam Chúc, Vân Long là nơi sinh sống của quần thể Voọc mông trắng, loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, được xếp vào nhóm 25 loài linh trưởng có nguy cơ tuyệt chủng cao nhất trên phạm vi toàn cầu. Tuy nhiên, trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội, các hoạt động khai thác đá vôi, sản xuất xi măng và phát triển hạ tầng trong khu vực và vùng lân cận đã và đang tạo ra những sức ép nhất định, làm thu hẹp và chia cắt sinh cảnh sống tự nhiên của loài, ảnh hưởng đến tính liên tục của hành lang sinh thái và khả năng duy trì quần thể ổn định lâu dài.

Chính vì vậy, việc nhận diện đầy đủ các tác động này, đồng thời tăng cường các biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt sinh cảnh, kiểm soát chặt chẽ hoạt động khai thác khoáng sản và từng bước phục hồi, kết nối các không gian sinh thái là yêu cầu cấp thiết. Công tác bảo tồn Voọc mông trắng không chỉ mang ý nghĩa bảo vệ một loài nguy cấp toàn cầu, mà còn là thước đo quan trọng phản ánh tính toàn vẹn sinh thái, hiệu quả quản lý và cam kết phát triển bền vững của khu vực karst ngập nước Tam Chúc, Vân Long theo các tiêu chuẩn và khuyến nghị của UNESCO.

Hội thảo được tổ chức với mục tiêu tạo lập một diễn đàn khoa học và liên ngành nhằm rà soát, đánh giá toàn diện các kết quả nghiên cứu, tư liệu và dữ liệu khoa học hiện có liên quan đến Quần thể Tam Chúc - Vân Long. Trên cơ sở đó, hướng tới việc làm rõ cơ sở khoa học và thực tiễn cho quá trình xác lập giá trị nổi bật toàn cầu, từng bước thống nhất về các tiêu chí dự kiến theo Hướng dẫn thực hiện Công ước Di sản Thế giới của UNESCO, đồng thời thảo luận về phạm vi, quy mô và ranh giới khu vực đề cử và vùng đệm, đồng thời xác định định hướng hình thành “hành lang xanh” kết nối Tam Chúc, Vân Long như một không gian sinh thái, văn hóa liên hoàn, bảo đảm tính toàn vẹn, tính xác thực và khả năng quản lý hiệu quả của di sản trong dài hạn.

Hội thảo cũng tập trung trao đổi về các vấn đề quản lý, bảo tồn và phát triển bền vững, đặc biệt là mối quan hệ hài hòa giữa bảo tồn nghiêm ngặt các giá trị thiên nhiên với phát triển kinh tế - xã hội, du lịch và sinh kế của cộng đồng địa phương.

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, PGS.TS Trần Tân Văn, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản nhấn mạnh: Ninh Bình đang đứng trước một thời điểm mang tính bước ngoặt trong lộ trình vinh danh các giá trị di sản của vùng đất này trên bản đồ thế giới. Dự án đề cử di sản đang ở giai đoạn “nước rút” để hoàn thiện báo cáo tóm tắt trình lên Trung tâm Di sản Thế giới UNESCO, đề nghị tư vấn Upstream và tiến tới xây dựng Hồ sơ đề cử. Đây không chỉ là một thủ tục hành chính, mà là một quy trình đối thoại khoa học chuyên sâu nhằm đảm bảo rằng hướng đi của hồ sơ hoàn toàn tương thích với các tiêu chuẩn khắt khe nhất của quốc tế.

Lộ trình xây dựng Hồ sơ đề cử đang được triển khai với tinh thần cực kỳ khẩn trương. Trong bối cảnh các quy định về xét duyệt di sản của UNESCO ngày càng siết chặt về tính toàn vẹn và cơ chế quản lý, việc chậm trễ trong việc xác lập các luận cứ khoa học có thể dẫn đến những lãng phí về nguồn lực và thời gian. Do đó, Hội thảo lần này làm nhiệm vụ “sàng lọc”, giúp rà soát lại toàn bộ nền tảng dữ liệu trước khi thực hiện các bước đi tiếp theo.

Hội thảo được tổ chức nhằm giải quyết ba nhóm mục tiêu cốt lõi: Đề xuất và tiến tới đạt được sự đồng thuận về ranh giới khu vực đề cử; khẳng định và biện luận sắc bén các tiêu chí (đề xuất); kiến tạo và thực thi mô hình quản trị nhất thể hóa. Trên cơ sở đề dẫn, Hội thảo đã tổ chức tham luận các nội dung: Địa chất, địa mạo và đa dạng sinh học (tiêu chí IX và X); giá trị văn hoá (lịch sử, khảo cổ học, phi vật thể) và sự thích ứng của con người (tiêu chí V); tính toàn vẹn, ranh giới và vấn đề quản lý khu di sản đề cử; lộ trình dự kiến đề cử di sản thế giới khu vực karst ngập nước Vân Long-Tam Chúc và kế hoạch hành động tiếp theo.

Kết luận Hội thảo, GS.TS Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản Văn hoá Quốc gia, thành viên Uỷ ban Di sản thế giới nêu rõ: Với nhóm nội dung giá trị thiên nhiên, địa chất, địa mạo và đa dạng sinh học, Ban Tổ chức nhận được 12 bài tham luận và đã đưa ra được nhiều bản thống kê, tư liệu qua quá trình nghiên cứu nhiều năm của các Viện, trung tâm. Đặc biệt, tư liệu đã đưa ra một số loài đặc hữu, loài mới có giá trị qua thời gian khảo sát của các nhà nghiên cứu tại khu vực Tam Chúc, Vân Long.

Với nhóm nội dung về giá trị văn hóa, Ban Tổ chức nhận được 11 tham luận tập trung và khái quát được các giá trị về khảo cổ, lịch sử, văn hóa, cư dân cổ, sinh kế và sự thích ứng của người dân trong khu vực bảo tồn, đặc biệt là nhắc nhiều tới bích họa trên vách đá tại khu vực Vân Long và di tích khảo cổ tiền sử tại khu vực Tam Chúc.

Với nhóm nội dung tính toàn vẹn, ranh giới và vấn đề quản lý khu vực đề cử di sản, Ban Tổ chức đã nhận được 7 bài tham luận từ các sở, ngành, địa phương. Nội dung tập trung vào mô hình quản lý, cơ sở khoa học cho việc xác định ranh giới vùng lõi, vùng đệm và hành lang sinh thái khu vực đề cử, kinh nghiệm quản lý và vai trò của cộng đồng địa phương.

Về lộ trình dự kiến đề cử di sản thế giới khu vực karst ngập nước Vân Long - Tam Chúc và Kế hoạch hành động tiếp theo, Hội thảo nhận được 3 ý kiến tư vấn, định hướng của các chuyên gia: Ông Jonathan Wallace Baker, Trưởng đại diện Văn phòng UNESCO tại Hà Nội; bà Phạm Thanh Hường, Trưởng Ban Văn hoá, Văn phòng UNESCO tại Hà Nội; ông Alessandro Balsamo, Trưởng Bộ phận Đề cử Di sản UNESCO qua bài phát biểu trực tuyến từ Paris.

Đây là những căn cứ khoa học quan trọng để Ban Tổ chức tổng hợp, tiếp thu, hoàn thiện báo cáo Ban Chỉ đạo xây dựng Hồ sơ đề cử Quần thể Tam Chúc và Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long, tỉnh Ninh Bình đề nghị Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận là Di sản thế giới triển khai các bước tiếp theo.