Giữ hồn tiếng đàn Sèn Dư: Để tiếng đàn vang mãi trên bản làng vùng cao

Ở tuổi 63, ông đã có 51 năm gắn bó với loại nhạc cụ truyền thống của người Cờ Lao và lặng lẽ truyền dạy cho lớp trẻ với mong muốn tiếng đàn ấy tiếp tục được lưu giữ trong cộng đồng.

Yêu tiếng đàn từ những buổi chăn trâu

Sinh năm 1963, ông Vàng Chá Sèng biết đến đàn Sèn Dư từ khi còn nhỏ. Tuy nhiên, phải đến năm 12 tuổi, ông mới bắt đầu học chơi loại nhạc cụ truyền thống của dân tộc mình.

Ngày ấy, trong những buổi đưa trâu ra ven rừng, ông Sèng thường đi cùng ông Chảo Sửu Diu – một người mù trong thôn. Mỗi khi nghỉ chân, ông Diu lại mang đàn ra đánh, còn cậu bé Vàng Chá Sèng ngồi bên cạnh chăm chú nghe rồi học theo từng nhịp.

Ông Sèng nhớ lại: “Mỗi lúc nghỉ chân, ông Diu lại lấy đàn ra đánh. Tôi ngồi cạnh nghe rồi học theo từng nhịp. Không có giấy bút hay sách vở, ông Diu dạy tôi đánh đàn bằng đôi tay và đôi tai”.

Dù không nhìn thấy, nhưng ông Diu lại cảm âm rất chuẩn. Chỉ cần nghe tiếng đàn, ông có thể biết người học đánh đúng hay sai nhịp. Nhờ sự chỉ dạy tận tình của người thầy đặc biệt ấy, ông Sèng dần chơi được những giai điệu quen thuộc của đàn Sèn Dư.

Theo ông Sèng, để đánh được đàn không quá khó, nhưng người chơi phải nhớ được quy tắc, nhịp điệu và cách giữ âm thì mới tạo ra được chất riêng của cây đàn. Không chỉ gắn bó với việc chơi đàn, ông còn dành nhiều thời gian tìm hiểu cách chế tác đàn Sèn Dư. Để hoàn thiện một cây đàn Sèn Dư phải trải qua nhiều công đoạn, từ chọn gỗ, phơi khô, tạo hình đến lên dây. Khó nhất là chỉnh dây đàn để âm thanh phát ra trong, vang và giữ được âm sắc đặc trưng.

Đến năm 15 tuổi, ông đã có thể tự làm đàn và chơi được nhiều làn điệu dân ca cổ của người Cờ Lao. Trong đó có các làn điệu hát giao duyên, mời rượu, hát mừng đám cưới hay ca ngợi quê hương, con người và dân tộc mình.

Nhiều năm qua, tiếng đàn Sèn Dư của ông Vàng Chá Sèng vẫn thường xuất hiện trong các buổi sinh hoạt văn hóa, lễ hội hay chương trình văn nghệ ở địa phương. Với người dân xã Tân Tiến, ông không chỉ là người biết chơi đàn mà còn là một trong số ít người còn lưu giữ được nhiều làn điệu cổ của dân tộc Cờ Lao.

Lặng lẽ truyền dạy cho lớp trẻ

Hiện nay, tiếng đàn Sèn Dư vẫn được nhiều người Cờ Lao yêu thích, nhưng người biết chơi không còn nhiều như trước. Thanh niên trong thôn phần lớn đi làm xa, ít có thời gian học đàn, học hát những làn điệu cổ. Có lúc ngồi một mình bên cây đàn cũ, ông Vàng Chá Sèng lại trăn trở khi nghĩ đến ngày tiếng đàn Sèn Dư không còn vang lên nhiều trong bản.

Vì vậy, mỗi khi có người muốn học đàn Sèn Dư, ông Vàng Chá Sèng đều sẵn sàng chỉ dạy miễn phí. Không có lớp học cố định hay giáo trình bài bản, những buổi học thường diễn ra ngay trong căn nhà nhỏ của ông ở thôn Tả Chải. Người học ngồi bên cạnh nghe từng nhịp đàn, tập cách giữ âm rồi ghi nhớ các làn điệu cổ, giống như cách ông từng được người thầy năm xưa truyền dạy.

Không chỉ truyền dạy cho thanh niên trong thôn, ông Vàng Chá Sèng còn dạy đàn cho chính con cháu trong gia đình. Hiện nay, trong 4 người con của ông đã có 2 người biết đánh đàn Sèn Dư và hát được một số làn điệu cổ của người Cờ Lao. Với ông, đó không chỉ là niềm vui mà còn là cách để tiếng đàn truyền thống tiếp tục được gìn giữ qua các thế hệ.

Chị Cháng Thị Vàng, thôn Phìn Sư, xã Tân Tiến, tỉnh Tuyên Quang chia sẻ: “Ông Sèng rất yêu tiếng đàn Sèn Dư và luôn nhiệt tình, tỉ mỉ dạy chúng tôi từng cách đánh đàn, hát đúng làn điệu.

Không chỉ dạy chơi đàn, ông còn kể cho chúng tôi nghe về văn hóa, những làn điệu cổ của người Cờ Lao. Nhờ vậy, chúng tôi càng thêm yêu và có ý thức hơn trong việc gìn giữ tiếng đàn truyền thống của dân tộc mình”.

Cuối năm 2025, xã Tân Tiến tổ chức lớp truyền dạy đàn Sèn Dư cho đồng bào dân tộc Cờ Lao với 20 học viên tham gia.

Dù chưa từng đứng lớp hay dạy học bài bản, nhưng khi biết ngày càng có thêm người muốn học đàn để gìn giữ nét văn hóa truyền thống của dân tộc mình, ông Vàng Chá Sèng đã nhận lời tham gia truyền dạy.

Trong những buổi học, người nghệ nhân Cờ Lao vẫn kiên nhẫn hướng dẫn học viên từng công đoạn, từ cách chế tác đàn, cầm đàn, chỉnh dây đến tập những làn điệu cơ bản của người Cờ Lao.

Với ông Sèng, điều khiến ông vui nhất là ngày càng có thêm người trẻ quan tâm và muốn học đàn Sèn Dư để gìn giữ nét văn hóa truyền thống của dân tộc mình.

Đến nay, ngoài 2 người con biết đánh đàn, ông Sèng còn truyền dạy được cho 4 học trò có thể chơi đàn Sèn Dư và hát một số làn điệu cổ của người Cờ Lao. Với ông, đó là niềm vui lớn sau nhiều năm gắn bó với cây đàn truyền thống của dân tộc mình.

“Giờ tôi chỉ mong sau này sẽ có thêm nhiều người biết đánh đàn, biết hát những làn điệu của người Cờ Lao để tiếng đàn Sèn Dư còn vang mãi trong bản làng”, ông Sèng tâm sự.

Rời căn nhà nhỏ của ông Vàng Chá Sèng, chúng tôi cảm nhận rõ nỗi trăn trở của người nghệ nhân đã hơn nửa thế kỷ gắn bó với đàn Sèn Dư. Điều ông đau đáu không phải là mình sẽ chơi đàn được bao lâu, mà là sẽ có thêm bao nhiêu người trẻ tiếp tục giữ lấy những làn điệu cổ của dân tộc mình.

Với người nghệ nhân Cờ Lao ấy, chỉ cần trong bản vẫn còn người biết đánh đàn, biết hát, thì tiếng đàn Sèn Dư sẽ còn vang nơi vùng cao Tân Tiến.