Mỗi độ xuân về, khi không khí Tết Nguyên đán lan tỏa khắp mọi miền, mâm cỗ ngày Tết lại được các gia đình Việt chuẩn bị chu đáo, trang trọng. Không chỉ là những món ăn truyền thống, mâm cỗ còn hàm chứa giá trị tâm linh, đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và là sợi dây gắn kết các thế hệ trong khoảnh khắc thiêng liêng đầu năm mới.
Tết Nguyên đán từ lâu đã trở thành dịp lễ quan trọng và thiêng liêng nhất trong năm của người Việt. Trong không khí sum vầy, rộn ràng sắc xuân ấy, phong tục làm mâm cỗ ngày Tết không chỉ đơn thuần là việc chuẩn bị món ăn, mà còn mang nhiều tầng ý nghĩa văn hóa, tâm linh sâu sắc được gìn giữ qua bao thế hệ.
Mâm cỗ Tết – Nét đẹp văn hóa truyền đời
Theo truyền thống gắn liền với Tết Nguyên đán, mâm cỗ ngày Tết trước hết là để dâng lên tổ tiên trong thời khắc giao thừa và những ngày đầu năm mới. Người Việt quan niệm rằng, dù đi đâu, làm gì, Tết đến cũng là lúc con cháu hướng về cội nguồn, tưởng nhớ ông bà, tổ tiên. Vì vậy, mâm cỗ được chuẩn bị chu đáo, trang trọng như một cách thể hiện lòng hiếu kính và biết ơn.
Tùy theo vùng miền, mâm cỗ Tết có những nét đặc trưng riêng. Ở miền Bắc, hình ảnh bánh chưng xanh, giò lụa, nem rán, canh măng, thịt đông đã trở thành biểu tượng không thể thiếu. Miền Trung cầu kỳ với bánh tét, dưa món, tré, nem chua. Trong khi đó, miền Nam lại nổi bật với thịt kho tàu, canh khổ qua nhồi thịt, bánh tét lá cẩm… Mỗi món ăn không chỉ ngon miệng mà còn ẩn chứa ước vọng về một năm mới đủ đầy, sung túc, an khang.
Ý nghĩa tâm linh và triết lý nhân sinh
Mâm cỗ ngày Tết còn phản ánh triết lý âm dương, ngũ hành trong văn hóa Á Đông. Cách bài trí hài hòa giữa các món nóng – lạnh, mặn – ngọt, màu sắc xanh – đỏ – vàng… thể hiện mong muốn cân bằng, viên mãn trong năm mới. Bánh chưng vuông tượng trưng cho đất, bánh tét hay bánh chưng gắn liền với truyền thuyết con Rồng cháu Tiên, gợi nhắc nguồn gốc dân tộc.
Bên cạnh đó, phong tục này cũng gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên – một nét đặc trưng trong đời sống tinh thần người Việt. Không khí chuẩn bị mâm cỗ, từ việc đi chợ, gói bánh, nấu nướng đến bày biện, chính là quá trình các thành viên trong gia đình cùng chung tay, cùng chia sẻ trách nhiệm và yêu thương.
Sợi dây gắn kết gia đình
Trong nhịp sống hiện đại, khi nhiều người bận rộn với công việc, việc cùng nhau làm mâm cỗ ngày Tết trở thành dịp hiếm hoi để các thế hệ quây quần. Ông bà truyền lại cho con cháu cách gói bánh, nêm nếm món ăn; cha mẹ kể cho con nghe ý nghĩa từng món trong mâm cỗ. Chính những khoảnh khắc ấy đã tạo nên ký ức tuổi thơ ấm áp và bồi đắp tình cảm gia đình.
Dù xã hội ngày càng thay đổi, nhiều gia đình có thể giản lược mâm cỗ cho phù hợp với điều kiện và lối sống mới, nhưng giá trị cốt lõi của phong tục này vẫn được gìn giữ: đó là sự tri ân, là khát vọng sum vầy, là niềm tin vào một năm mới bình an và hạnh phúc.
Mâm cỗ ngày Tết vì thế không chỉ là những món ăn ngày xuân, mà còn là biểu tượng của truyền thống, của bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam – nơi quá khứ, hiện tại và tương lai cùng gặp nhau trong khoảnh khắc thiêng liêng của thời khắc giao mùa.
