Giảng viên góp ý để Khoa học công nghệ phát triển vượt bậc

Từ góc nhìn của thế hệ trẻ Việt Nam, TS Nguyễn Viết Hương (Giảng viên, Phó Trưởng khoa Khoa học và Kỹ thuật Vật liệu, trường Kỹ thuật Phenikaa, Đại học Phenikaa; Giải thưởng Khoa học công nghệ Quả Cầu Vàng 2024, Gương mặt trẻ Việt Nam tiêu biểu 2024) đã chia sẻ những góp ý vào dự thảo văn kiện Đại hội XIV của Đảng, về phát triển Khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số Quốc gia.

Cách biến “dân số vàng” thành “vàng tri thức”

Theo TS Nguyễn Viết Hương, để tạo nên bước phát triển đột phá trong Khoa học công nghệ, cần triển khai chiến lược nhân lực theo cấu trúc nhiều tầng, bảo đảm kế thừa - bổ sung - tương hỗ, gắn kết chặt chẽ giáo dục phổ thông, giáo dục Đại học, hệ thống nghiên cứu và khu vực doanh nghiệp.

Trong đó, khả năng dẫn dắt của Nhóm tinh hoa, chiến lược tầm Quốc gia đóng vai trò rất quan trọng.

Cụ thể, tầng chuyên gia đầu ngành, đẳng cấp quốc tế: Chủ động mời gọi các tổng công trình sư, nhà khoa học hàng đầu thế giới, qua các chương trình đặc biệt với nhiệm vụ trọng tâm là tư vấn lộ trình phát triển phù hợp với thực tiễn Việt Nam, con người và lợi thế địa chính trị, lợi thế của đất nước ta.

Ngoài ra, là các chuyên gia đồng chủ trì phòng thí nghiệm, dẫn dắt nhóm nghiên cứu mũi nhọn, chuyển giao công nghệ nguồn, cùng xây dựng chuẩn mực liêm chính học thuật và văn hóa nghiên cứu hiện đại. Cơ chế hợp đồng linh hoạt (ngắn - trung hạn, bán thời gian) sẽ tăng tính khả thi và hiệu quả ngân sách.

TS Nguyễn Viết Hương.

Tầng trí thức Việt Nam ở nước ngoài: Hình thành mạng lưới “Nhà khoa học Việt Nam toàn cầu”, áp dụng cơ chế “hồi hương bán phần”: hướng dẫn nghiên cứu, đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh, đồng chủ nhiệm đề tài, chia sẻ dữ liệu và hạ ầng qua các thỏa thuận hợp tác.

Cần chế độ đãi ngộ theo kết quả, bảo đảm quyền sở hữu trí tuệ và công bố chung, qua đó, đưa tri thức quốc tế về Việt Nam bằng con đường nhanh nhất, chi phí hiệu quả nhất.

Tầng đào tạo trong nước: Xây dựng các trung tâm đào tạo Tiến sĩ - hậu Tiến sĩ gắn với phòng thí nghiệm hiện đại, ưu tiên các lĩnh vực mũi nhọn như vật liệu mới, bán dẫn – vi điện tử, năng lượng sạch, công nghệ sinh học, y sinh, an toàn - an ninh mạng, trí tuệ nhân tạo, công nghệ lượng tử,...

Thiết kế chương trình đào tạo theo chuẩn quốc tế, chú trọng kiến thức nền tảng – cơ bản, nhưng tăng tỉ trọng thực hành thí nghiệm, dự án liên ngành và kết nối doanh nghiệp. Đặc biệt, tạo cơ chế “fast-track funding” cho nhóm trẻ xuất sắc để họ có thể nhanh chóng tạo kết quả nổi bật.

Tầng học sinh - sinh viên: Khơi dậy đam mê khoa học từ phổ thông; Phát triển các câu lạc bộ STEM, cuộc thi nghiên cứu khoa học học sinh, kỳ thực tập phòng thí nghiệm mở.

Tư duy khoa học cần được gieo mầm từ sớm, dạy cách đặt câu hỏi, hình thành tinh thần phản biện, khích lệ dám nghĩ – dám làm – dám chịu trách nhiệm. Ở các địa phương, cần có cơ chế xây dựng các Bảo tàng khoa học công nghệ, Thư viện miễn phí, (thay vì đầu tư quá nhiều các trung tâm giải trí).

TS Hương cho rằng, có như vậy, trẻ em Việt Nam mới yêu quý quê hương và có động lực học tập. Để chiến lược đa tầng phát huy hiệu quả, chúng ta cần cơ chế tài chính ổn định, dài hạn cho các quỹ tài năng trẻ, học bổng chiến lược theo lĩnh vực ưu tiên, kèm cam kết phục vụ và cơ chế sử dụng nhân lực sau đào tạo minh bạch, cạnh tranh. Đây là cách biến “dân số vàng” thành “vàng tri thức”.

Hợp tác quốc tế là chìa khóa rút ngắn khoảng cách công nghệ

Về phát triển bền vững văn hóa khoa học và trách nhiệm xã hội, TS Nguyễn Viết Hương cho biết, ở góc độ công nghệ, cần ưu tiên các chương trình năng lượng tái tạo (điện mặt trời, điện gió, thủy triều), hạt nhân an toàn hiện đại, lưới điện thông minh, lưu trữ năng lượng bền vững; Thúc đẩy hóa học xanh, vật liệu sinh học, quy trình sản xuất sạch hơn; Phát triển kinh tế tuần hoàn, giảm phát thải và tăng hiệu quả sử dụng tài nguyên.

Ở góc độ xã hội, phải xây dựng văn hóa khoa học, tôn trọng sự thật, đề cao đạo đức nghiên cứu, minh bạch dữ liệu và kết quả; Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đi đôi với chia sẻ tri thức có trách nhiệm.

Những nỗ lực nghiên cứu – chuyển giao trong nước về công nghệ lắng đọng lớp nguyên tử ở áp suất khí quyển, vật liệu chức năng nhiệt độ thấp, xử lý bề mặt thân thiện môi trường… đã cho thấy hoàn toàn có thể vừa đổi mới sáng tạo, vừa tối ưu hóa năng lượng và chi phí, góp phần thúc đẩy sản xuất xanh – thông minh ngay tại Việt Nam.

Để khoa học phát triển, cần một hệ sinh thái thể chế liêm chính và hiệu quả. Theo đó, cơ chế tuyển chọn – tài trợ đề tài phải dựa trên đánh giá đồng cấp độc lập, công khai biên bản, minh bạch xung đột lợi ích, tránh “xin - cho”. Thành lập các Hội đồng chuyên gia liên ngành có uy tín, với tỉ lệ thành viên ngoài cơ quan chủ quản đủ lớn để bảo đảm tính khách quan.

Bằng việc tự xây dựng hệ thống SALD, nhóm nghiên cứu của TS. Nguyễn Viết Hương đã làm chủ một trong những công nghệ chế tạo nano tiên tiến nhất hiện nay.

Về tài chính, TS Hương cũng cho biết thêm, cần lộ trình nâng tỉ lệ chi cho R&D một cách hiệu quả - thực chất, đồng thời ưu tiên hình thành quỹ đầu tư mạo hiểm công nghệ giai đoạn sớm; Chuẩn hóa cơ chế khoán chi theo sản phẩm; Tạo “sandbox chính sách” cho các phòng thí nghiệm trọng điểm và startup khoa học thử nghiệm nhanh mô hình mới trong khuôn khổ pháp lý an toàn.

Đối với mua sắm thiết bị nghiên cứu, áp dụng danh mục mở và cơ chế thẩm định kỹ thuật chuyên gia để rút ngắn thời gian, giảm chi phí cơ hội. Cùng với đó, cần khuyến khích cơ chế đặt hàng theo bài toán lớn của Quốc gia ở các lĩnh vực mũi nhọn như bán dẫn – vi điện tử, vật liệu mới, công nghệ sinh học y tế, năng lượng sạch, nông nghiệp thông minh, quốc phòng – an ninh công nghệ cao. Mục tiêu là tạo nhu cầu thị trường cho sản phẩm khoa học - công nghệ trong nước, kéo doanh nghiệp tham gia chuỗi đổi mới sáng tạo.

Cuối cùng, đầu tư cho khoa học công nghệ phải đặt niềm tin vào thế hệ các nhà khoa học, nêu cao tinh thần liêm chính và phấn đấu cho lợi ích chung của Quốc gia.

Cần xác định và kiên định theo đuổi các cụm chủ đề ưu tiên cấp Quốc gia trong 10-15 năm tới; Xây dựng trung tâm đổi mới sáng tạo liên kết “Đại học – viện nghiên cứu – doanh nghiệp – Nhà nước”, đồng tài trợ theo tỉ lệ rõ ràng và cơ chế chia sẻ sở hữu trí tuệ, doanh thu minh bạch.

Theo TS Nguyễn Viết Hương, Hợp tác quốc tế là chìa khóa để rút ngắn khoảng cách công nghệ. Cần khôi phục và mở rộng các chương trình học bổng Quốc gia quy mô lớn, đặt mục tiêu 5 năm đào tạo 10.000 tiến sĩ hoặc hơn ở các lĩnh vực mũi nhọn, kết nối thực tập phòng thí nghiệm trọng điểm thế giới; Triển khai cơ chế đồng hướng dẫn, đồng chủ nhiệm đề tài, đồng sở hữu bằng sáng chế.

Những hạt nhân này sẽ là “đội quân xung kích tri thức” cho giai đoạn 10–20 năm tiếp theo của đất nước. TS Hương cho rằng đây là cách nhanh chóng để bắt kịp thế giới khi đội ngũ thanh niên của chúng ta có cơ hội học tập và nghiên cứu, tiếp cận những công nghệ mới nhất ở nước ngoài

“Phát triển khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số Quốc gia không chỉ là bài toán kỹ thuật, mà là lựa chọn chiến lược về tương lai. Tương lai đó sẽ do chính thế hệ trẻ hôm nay kiến tạo. Muốn vậy, chúng ta cần một tầm nhìn dài hạn, những quyết sách dũng cảm và một hệ sinh thái nuôi dưỡng tài năng bền bỉ, liêm chính” - giảng viên Đại học Phenikaa nhận định.