Đền Xuân Úc – mạch nguồn linh thiêng nơi địa đầu xứ Nghệ

Không chỉ là nơi tưởng nhớ Đô sát Đại tướng quân Đặng Tế, đền Xuân Úc còn là di tích lịch sử văn hoá quốc gia được Bộ Văn hóa - Thông tin công nhận từ năm 1996, lưu giữ mạch nguồn văn hóa, tâm linh và ký ức khai cơ lập làng của vùng đất địa đầu xứ Nghệ.

Dấu xưa trong không gian làng biển

Chào mừng kỷ niệm 51 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975 - 30/4/2026) và 140 năm Ngày Quốc tế Lao động (1/5/1886 - 1/5/2026), không khí lễ hội lan tỏa rộn ràng trên vùng đất Quỳnh Mai.

Trong không gian văn hóa giàu truyền thống ấy, đền Xuân Úc tiếp tục trở thành điểm hẹn tâm linh, nơi người dân địa phương và du khách thập phương tìm về để tri ân tiền nhân, hòa mình vào sinh hoạt lễ hội cộng đồng.

Trong không gian trầm mặc của ngôi đền cổ, tiếng gió biển thổi qua những mái ngói rêu phong, tiếng bước chân người dâng hương nhẹ trên nền sân, tất cả tạo nên cảm giác vừa gần gũi, vừa linh thiêng.

Trên tấm bia giới thiệu tại di tích, những dòng chữ vàng nổi bật trên nền đá đen nhắc lại câu chuyện về Đô sát Đại tướng quân Đặng Tế.

Ông được Nhân dân tôn kính vì có công khai khẩn, lập nên làng Vân Úc, sau đổi thành Xuân Úc, đồng thời là người giỏi võ nghệ, từng tập hợp trai tráng trong vùng luyện võ, xây dựng lực lượng bảo vệ quê hương.

Theo nội dung giới thiệu tại di tích, năm 1069, vua Lý Thánh Tông đem quân đi đánh Chiêm Thành, khi dừng chân tại Nghệ An, Đặng Tế đem đội tráng đinh xin gia nhập và được phong chức Đô sát Đại tướng quân.

Trong một trận quyết chiến, ông tử trận, để lại niềm tiếc thương trong lòng dân làng.

Từ lòng biết ơn ấy, Nhân dân địa phương đã lập đền thờ, tôn ông làm phúc thần. Trải qua nhiều thế kỷ, đền Xuân Úc không chỉ là nơi thờ phụng một nhân vật lịch sử, mà còn là nơi lưu giữ ký ức khai cơ lập ấp của cộng đồng cư dân vùng biển.

Năm 1996, Đền Xuân Úc đã được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng là Di tích Lịch sử – Văn hóa cấp Quốc gia.

Mốc xếp hạng này không chỉ ghi nhận giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc của ngôi đền, mà còn khẳng định vị trí đặc biệt của di tích trong đời sống tinh thần của người dân Quỳnh Liên xưa, nay là phường Quỳnh Mai.

Anh Nguyễn Mạnh Tuấn, một người dân sinh sống gần di tích chia sẻ, với người dân địa phương, đền Xuân Úc không phải là một công trình xa lạ, mà gắn bó với đời sống từ thuở nhỏ.

“Ngày bé, chúng tôi theo ông bà, cha mẹ đến đền dâng hương trong những dịp lễ, Tết. Lớn lên đi làm ăn xa, mỗi lần về quê vẫn muốn ghé đền, thắp nén hương để nhớ về nguồn cội”, anh Tuấn nói.

Theo người dân địa phương, điều quý nhất ở đền Xuân Úc là di tích vẫn giữ được không khí của một ngôi đền làng. Dù đã qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo, nơi đây vẫn còn nét cổ kính, gần gũi, không bị tách rời khỏi đời sống cộng đồng.

Lễ hội Kỳ phúc – ngày hội của cộng đồng

Năm 2026, Lễ hội đền Xuân Úc được tổ chức trong 3 ngày, từ 30/4 đến 2/5, tức ngày 14 đến 16 tháng 3 âm lịch.

Đây là dịp để người dân địa phương và du khách thập phương cùng về dâng hương, tưởng nhớ công lao Đô sát Đại tướng quân Đặng Tế, đồng thời tham gia các hoạt động văn hóa, thể thao mang đậm sắc thái sinh hoạt cộng đồng.

Theo chương trình, sáng 30/4, lễ hội khai mạc lúc 7 giờ 30 phút. Ngay sau phần khai mạc là các trận thi đấu bóng chuyền nữ, kéo co, đẩy gậy; buổi chiều tiếp tục tổ chức các môn thể thao, tạo không khí sôi nổi trong những ngày đầu lễ hội.

Ngày 1/5, từ 7 giờ 30 phút, các môn thể thao tiếp tục diễn ra. Buổi chiều, lễ hội bước vào các trận bán kết, chung kết và trao giải; đến 16 giờ cùng ngày, Lễ Yết cáo được tổ chức tại đền, mở đầu cho phần nghi lễ trang trọng trong không gian tâm linh của di tích.

Ngày 2/5, từ 9 giờ, Lễ Đại tế Kỳ phúc được cử hành. Đây là nghi lễ quan trọng nhất của lễ hội, thể hiện lòng tri ân tiền nhân, cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, đời sống Nhân dân bình yên, no ấm; đến 16 giờ cùng ngày, Lễ Yên vị được tổ chức, khép lại lễ hội trong không khí trang nghiêm.

Theo ghi nhận của người dân địa phương, lễ hội đền Xuân Úc từ lâu không chỉ là ngày lễ của riêng một làng, mà là dịp gặp gỡ, sum họp của những người con xa quê. Nhiều gia đình chọn những ngày này để đưa con cháu về thắp hương, nghe kể chuyện về ông Đặng Tế, về nguồn gốc làng Xuân Úc và những giá trị mà cha ông để lại.

Chị Nguyễn Thị Phương, một người dân địa phương cho biết, năm nào đến dịp lễ Kỳ phúc, bà con trong vùng cũng háo hức chuẩn bị. Người lo trang hoàng khuôn viên đền, người tham gia đội tế, đội văn nghệ, người thi đấu thể thao, người đón khách phương xa; mỗi người góp một việc để lễ hội diễn ra trang trọng, vui tươi.

“Lễ hội là dịp để dân làng nhớ về công đức tiền nhân, nhưng cũng là dịp để bà con gần nhau hơn. Những môn như kéo co, đẩy gậy, bóng chuyền nữ không chỉ là thi đấu, mà còn tạo không khí đoàn kết, vui khỏe, gắn kết các xóm, các thế hệ”, chị Phương chia sẻ.

Ông Vũ Đình Khang, một du khách đến dự lễ hội cho biết, điều hấp dẫn ở đền Xuân Úc là sự hòa quyện giữa phần lễ trang nghiêm và phần hội gần gũi. “Tôi thấy lễ hội ở đây không quá ồn ào, vẫn giữ được nét truyền thống. Người dân tham gia rất tự nhiên, từ dâng hương, xem thể thao đến cùng nhau trò chuyện, tạo cảm giác rất thân tình”, ông Khang nói.

Lễ hội Kỳ phúc – ngày hội của cộng đồng

Đền Xuân Úc hiện nay có các hạng mục kiến trúc chính như Thượng điện, Trung điện, Hạ điện và một số công trình phụ trợ.

Các hạng mục được bố trí đăng đối, hài hòa, mang dáng dấp kiến trúc truyền thống của làng quê Bắc Trung Bộ.

Điểm đặc biệt của di tích là còn lưu giữ được những tòa chính cổ kính, bộ khung nhà truyền thống, các mảng chạm khắc tinh xảo và hệ thống đồ tế khí, tượng cổ có giá trị.

Những chi tiết ấy không chỉ tạo nên vẻ đẹp kiến trúc, mà còn phản ánh trình độ thẩm mỹ, tay nghề của người xưa và đời sống tín ngưỡng bền chặt của cư dân vùng biển.

Trong gian thờ chính, khói hương bảng lảng, các hoành phi, câu đối, án thờ được bài trí trang nghiêm. Mỗi chi tiết trong không gian ấy đều gợi nhắc về một thời mở đất, giữ làng, về sự gắn bó giữa con người với quê hương, biển cả và truyền thống cộng đồng.

Bà Phan Thị Hồng Hạnh, một du khách đến từ phường Thành Vinh cho biết, điều gây ấn tượng khi đến đền Xuân Úc không chỉ là kiến trúc cổ, mà còn là câu chuyện lịch sử phía sau ngôi đền.

“Tôi từng nghe đến vùng biển Quỳnh, nhưng khi đến đây mới hiểu thêm rằng vùng đất này không chỉ có biển, mà còn có chiều sâu văn hóa, có những di tích rất đáng trân trọng”, bà Hạnh chia sẻ.

Sau khi đơn vị hành chính được sắp xếp, không gian phát triển của phường Quỳnh Mai có nhiều thay đổi.

Trong bối cảnh đó, đền Xuân Úc càng có thêm ý nghĩa như một điểm nhấn văn hóa, giúp địa phương gìn giữ bản sắc giữa quá trình đô thị hóa, phát triển dịch vụ và du lịch.

Bà Nguyễn Thị Hà – Ủy viên Ban Thường vụ, Phó Chủ tịch UBND phường Quỳnh Mai cho biết, đền Xuân Úc là di tích lịch sử văn hoá quốc gia, có giá trị đặc biệt đối với đời sống văn hóa, tinh thần của người dân.

Việc tổ chức Lễ hội đền Xuân Úc năm 2026 được địa phương chuẩn bị theo hướng trang trọng, an toàn, tiết kiệm, vừa bảo đảm phần lễ đúng nghi thức truyền thống, vừa tạo không khí vui tươi, lành mạnh ở phần hội.

Theo bà Hà, địa phương xác định việc phát huy giá trị di tích phải đi theo hướng bền vững, tránh thương mại hóa hoặc làm mất đi không gian linh thiêng vốn có. Cùng với đó, cần từng bước chỉnh trang cảnh quan, nâng cao ý thức của người dân và du khách trong việc bảo vệ di tích.

“Đền Xuân Úc không chỉ là nơi thờ phụng, mà còn là tài sản văn hóa chung của cộng đồng.

Thông qua lễ hội, địa phương mong muốn giới thiệu sâu hơn hình ảnh vùng đất biển Quỳnh Mai giàu truyền thống, thân thiện, có chiều sâu lịch sử và có tiềm năng phát triển du lịch văn hóa, tâm linh”, bà Hà chia sẻ.

Từ góc nhìn của người dân, việc phát huy giá trị đền Xuân Úc cần bắt đầu từ những việc gần gũi. Đó là giữ gìn vệ sinh cảnh quan, hướng dẫn con cháu khi đến di tích phải ăn mặc, ứng xử phù hợp, không xâm hại hiện vật, không làm biến dạng không gian thờ tự.

Một người cao tuổi trong vùng cho rằng, di tích còn thì ký ức làng còn. Nếu chỉ nhìn đền Xuân Úc như một điểm tham quan, sẽ chưa thấy hết giá trị của ngôi đền; phải nhìn đây là nơi kết tinh công sức, niềm tin và lòng biết ơn của nhiều thế hệ người dân.

Trong hành trình phát triển du lịch văn hóa, đền Xuân Úc có thể trở thành một điểm dừng chân ý nghĩa khi kết nối với các di tích, làng biển, không gian văn hóa của khu vực và vùng Bắc Nghệ An. Tuy nhiên, để làm được điều đó, cần có cách giới thiệu bài bản hơn về lịch sử, thần tích, kiến trúc và lễ hội của di tích.

Các bảng chỉ dẫn, thuyết minh, tư liệu giới thiệu, hoạt động trải nghiệm cho học sinh, đoàn viên, thanh niên cần được quan tâm hơn trong thời gian tới. Khi câu chuyện của di tích được kể lại một cách sinh động, đền Xuân Úc không chỉ là nơi người dân đến dâng hương, mà còn là một “lớp học lịch sử” ngay giữa đời sống cộng đồng.

Rời đền Xuân Úc trong những ngày hội, điều đọng lại không chỉ là vẻ cổ kính của mái đền, là làn khói hương trước điện thờ, hay những dòng chữ ghi công vị tướng năm xưa. Điều sâu hơn đối với du khách là cảm nhận về một mạch nguồn văn hóa vẫn âm thầm chảy qua đời sống hôm nay.

Giữa nhịp phát triển mới của phường Quỳnh Mai, đền Xuân Úc vẫn đứng đó như một điểm tựa tinh thần. Ngôi đền nhắc người dân và du khách rằng, mỗi vùng đất muốn đi xa đều cần biết giữ lấy cội nguồn, bởi chính từ cội nguồn ấy, bản sắc và sức sống cộng đồng được bồi đắp qua từng thế hệ.